60 ár frá NATO-mótmælunum á Austurvelli: Rak forsætisráðherra kinnhest 1949 og sér ekki eftir því

„Hann fann fyrir því,“ segir Margrét Anna Þórðardóttir þegar hún rifjar upp löðrunginn sem hún rak Stefáni Jóhanni Stefánssyni, þáverandi forsætisráðherra, daginn örlagaríka, 30. mars 1949.  Þetta gerðist á tröppum Alþingishússins eftir að lögregla hafði beitt táragasi gegn mannfjölda sem hafði safnast saman á Austurvelli til að mótmæla því að þingið samþykkti inngöngu Íslands í Atlantshafsbandalagið.

Kristinn Hrafnsson fréttamaður hitti Margréti Önnu og ræddi við hana fyrir Eyjuna í tilefni af því að nú eru liðin 60 ár frá mótmælunum miklu á Austurvelli. Margrét hefur aðeins einu sinni áður tjáð sig opinberlega um atvikið; það var í viðtali við Pál Heiðar Jónsson vegna bókar um NATO-mótmælin sem gefin var út 1976.

Fjöldi fólks hafði komið saman við þinghúsið til að krefjast þess að þjóðin fengi að kjósa um málið í þjóðaratkvæðagreiðslu. Þegar  átökin voru að mestu afstaðin var Margrét komin aftur að þinghúsinu. Sér hún þá hvar Stefán Jóhann kemur út í fylgd lögreglumanna og rennur skyndilega í skap, vindur sér fram og lemur forsætisráðherrann þéttingsfast á kinnina: „Ég hef aldrei séð eftir því að hafa löðrungað hann. Þetta var maklegt,“ segir Margrét sem var rétt tæplega 17 ára þegar þetta gerðist.

Hún segir að lögreglumenn hafi strax gripið sig og half borið  inn í þinghúsið. Hún þurfti að dúsa í fangaklefa í Hegningarhúsinu við Skólavörðustíg yfir nóttina en var sleppt daginn eftir. Stefán Jóhann féll frá kæru vegna kinnhestsins en Margrétar biðu blómvendir og gjafir þegar heim kom.

„Það vildu margir gera mig að hetju eða píslarvotti en ég tók það ekki í mál,“ segir hún. „Fyrir mér var þetta heilagt mál. Þetta voru landráðamenn. Við vorum nýbúin að fá sjálfstæði sem þarna átti að fórna.“

 Óréttmætt að kalla fólkið skríl

Margrét segist telja að flestum sem voru á Austurvelli að mótmæla hafi verið svipað innanbrjósts. Það hafi frekar verið ættjarðarást en pólitík sem fékk fólk til að mæta. Sjálf var hún einsömul á ferð, á leið úr skóla, en ákvað að fara á Austurvöll til að mótmæla. „Mér finnst óréttmætt að enn í dag sé verið að kalla fólkið skríl,“ segir Margrét og bætir við að þetta hafi að mestu verið venjulegt fólk sem jafnvel hafi mætt á staðinn uppábúið. Lítill hluti hópsins hafi kastað eggjum og tómötum í þinghúsið. „Svo er þjóðin búin að læra það að það hafi verið gerð árás á Alþingi,“ segir hún og þvertekur fyrir þá söguskýringu. Frumkvæðið að átökunum hafi komið frá lögreglu og síðar varaliði þegar táragasi og kylfum var beitt. Þingmenn hafi verið orðnir óttaslegnir og fyrirskipað lögreglu að rýma Austurvöll. Þingmennina kallar Margrét „hræddar kvígur“ og er enn heitt í hamsi þegar hún rifjar upp atburðina.

Þegar táragassprengjum var skotið að mannfjöldanum segist Margrét hafa hlaupið að Tjörninni til að væta vasaklút sinn og skola augun. Hún hafi gengið til baka og staðið drykklanga stund við Dómkirkjuna en fært sig síðan að tröppum þinghússins og segir að enginn virðist hafa tekið eftir sér, sautján ára skólastúlkunni. „Ég var ekki reið eða æst“, segir hún en sér hafi liðið illa yfir því að fá ekki að kjósa um þetta hjartans mál. Það hafi ekki verið ætlunin að ráðast á neinn en þegar hún sá Stefán Jóhann koma út hafi hún ekkert hugsað heldur stigið fram og slegið ráðherrann þetta bylmingshögg. 

Sannfærð um að aðildin hefði verið felld

Margir hafa líkt atburðum Búsáhaldabyltingarinnar í janúar við atburðina 1949 en í báðum tilfellum var táragasi beitt. Margrét segir að þetta hafi verið öðruvísi fyrir 60 árum og nú hafi lögregla sýnt talsverða stillingu. Í báðum tilfellum hafi þó krafan verið um lýðræði, nú krafðist fólk afsagnar ríkisstjórnar og  kosninga en 1949 hafi krafan verið um þjóðaratkvæðagreiðslu um NATO aðild. Margrét er ekki í vafa um hvernig sú kosning hefði farið. „Mín tilfinning er að stór hluti þjóðarinnar hafi verið á móti þessu. Það er öruggt að þetta hefði verið kolfellt.“

Í dagblöðum fyrir 60 árum litaðist öll umfjöllun um atburðina af flokkspólitískum línum. Það sama átti við um kinnhestinn sem Margrét rak Stefáni Jóhanni. Hún er aldrei nafngreind. Í Morgunblaðinu segir svo frá:  „Þegar lögreglan hafði dreift fólkinu á Austurvelli með táragasinu komu bílar alþingismanna að aðaldyrum, en nokkrir fóru gangandi heim. Gékk það að mestu hljóðalaust fyrir sig, nema hvað kvensnift nokkur gerði tilraun til að slá forsætisráðherra“.
Í Þjóðviljanum er ungu skólastúlkunni lýst sem hetju: „Þegar Stefán Jóhann Stefánsson laumaðist út vatt hún sér að honum og rak honum mikinn löðrung samkvæmt fordæmi Auðar Vésteinsdóttur:“ Skaltu það muna meðan þú lifir, vesæll maður, að kona hefur barið þig!““

Í grein Þórunnar Elfu Magnúsdóttur, rithöfundar í Tímariti Máls og Menningar er nafnlausa stúlkan einnig sett á stall með mestu kvenskörungum þjóðarinnr. Er þar fjálglega lýst hetjuskap skólastúlkunnar sem hvergi hafi hopað þrátt fyrir gasbólstra, pústra og hrindingar. Hún hafi verið „…æskan sjálf, ósnortin af vélræði heimsins, dómur framtíðarinnar, von Íslands.“ Lífverðir og lögregluvernd hafi ekki dugað forsætisráðherranum: „…íslenskt hjarta sló í ungum barmi, þróttmikil hönd sló hart, því að hugir þúsundanna fylgdu högginu eftir.”

Margrét Anna Þórðardóttir, sem er 77 ára í dag, segist hvorki þá né síðar hafa tekið þátt í pólitísku starfi. Hún segist hafa gerst huldukona og það sé ekki fyrr en nú sem hún tjái sig í fjölmiðlum um þessa atburði fyrir 60 árum.

Þrátt fyrir ólgu og óvissutíma nú um stundir hefur hún trú á fólkinu. „Það sýnir skynsemi í dag og lætur ekki plata sig.“

Úrklippan að ofan er hluti forsíðu Morgunblaðsins 31. mars 1949 með frægri ljósmynd Ólafs K. Magnússonar af því þegar lögregla beitti táragasi til að dreifa mannfjöldanum á Austurvelli.