Verðtryggingin veldur vanda: Fyrst stuðlaði hún að gjaldeyrishöftum og kemur svo í veg fyrir afnám þeirra

Það er ekki nóg með að verðtryggingin hafi gert gjaldeyrishöftin óhjákvæmileg heldur gerir hún afnám þeirra illmögulegt, segir Ólafur Margeirsson hagfræðingur.

„Seðlabankinn er í klemmu sem hann kemst ekki úr meðan verðtrygging er á meirihluta skulda heimila. Verðtryggingin á skuldum heimilanna stöðvar þar með að hægt sé að afnema höftin til frambúðar árið 2015 eins og stefnt er að,“ segir Ólafur Margeirsson hagfræðingur í nýjum pistli á Pressunni.

Hann segir að verðtryggingin hafi bæði mikinn þátt í þess að gjaldeyrishöftin voru nauðsynleg og eins komi hún í veg fyrir að hægt verði að aflétta þeim:

„Gjaldeyrishöft verða ekki afnumin til frambúðar nema verðtrygging útlána heimila verði afnumin eða framkvæmd hennar breytt,“ segir Ólafur.

„[Seðlabankinn] verður að kaupa gjaldeyri ætli hann sér að afnema höftin en kaupi hann gjaldeyri lækkar krónan og verðbólga hækkar og við því getur hann ekkert gert þótt hann vildi því stýrivextir hans eru gagnslausir vegna verðtryggingarinnar á skuldum heimila. Og verðtryggingin, hækki verðbólga, setur efnahagsreikning heimila í enn meira uppnám heldur en hann þegar er í.“

Ólafur segir að verðtrygging skulda heimilanna hafi hvatt til setningar gjaldeyrishafta:

Verðtrygging á útlánum heimila ver heimili fyrir þeim áhrifum sem stýrivextir eiga að hafa á fjármagnskostnað þeirra – þau fá jú einfaldlega lánað sjálfkrafa fyrir verðbólgunni en ef lánin væru óverðtryggð þyrftu heimilin að greiða hærri nafnvexti samstundis og stýrivextir hækka.

Þar með, vegna verðtryggingarinnar, dregur lítið úr neyslugetu heimila þótt stýrivextir hækki. Til að hafa nægileg áhrif á neyslugetu heimila, og þar með á eftirspurnarverðbólgu, þurfa stýrivextir að hækka mikið og mun meira en þeir þyrftu ella að gera væru húsnæðislán óverðtryggð.

Háir stýrivextir draga að spákaupmennsku fjármagn s.s. í formi vaxtamunarviðskipta (e. carry trade). Þetta skammtímafjárman er mjög kvikt og getur horfið á augabragði sjái eigendur þess sér hag í því en þá hrynur gengið stjórnlaust. Þegar ofsa háir stýrivextir bíta loksins á hagkerfið og það hægist á því ákveður fjárfestahjörðin að nú sé enginn tilgangur í því að vera með féð áfram innan hagkerfisins og þeir vilja færa það annað. Skriðan byrjar hægt en þegar gengi gjaldmiðilsins byrjar að síga fyrir alvöru fer flóðbylgjan öll af stað og fjárfestarnir reyna að komast allir sem einn út úr hagkerfinu á sama tíma. Því, til þess að hindra stjórnlaust fall krónunnar, er nauðsynlegt að setja upp gjaldeyrishöft. Þar með, vegna þess að stýrivextir urðu að vera hærri en ef útlán heimila hefðu verið óverðtryggð, hvatti verðtryggingin til þess að gjaldeyrishöftin voru sett upp.

Hann segir að verðtryggingin hindri einnig afnám haftanna:

Ef Seðlabankinn ætlar að kaupa erlendan gjaldeyri til að styrkja [gjaldeyrisforðann], eins og hann verður að gera ef afnám hafta á að eiga sér stað til frambúðar árið 2015, veikist krónan.

Veikari króna ýtir verðbólgu upp á við og venjulega svarið við slíku, ef Seðlabankinn vill sýna að hann sé harður kall en ekki frekar feginn að það sé verðbólga á annað borð eins og t.d. seðlabanki Englands (verðbólga í Bretlandi er 5% en stýrivextir 0,5%), er stýrivaxtahækkun til að auka fjármagnskostnað heimila sem hafa þá minna fé milli handanna.

Minni kaupgeta heimila þýðir að fyrirtæki geta ekki hækkað verðið, jafnvel þó þau hafi hvata til þess vegna hærra innflutningsverðlags. En það kostar líka dýpri efnahagslægð.

En stýrivaxtahækkun á Íslandi virkar ekki á kaupgetu heimila vegna verðtryggingarinnar á meirihluta skulda heimila! Þannig að jafnvel þótt Seðlabankinn myndi vilja sýnast harður í horn að taka og ætla í slag við innflutningsverðbólgu eru stýrivaxtahækkanir hans svo að segja gagnslausar og enda raunar frekar en ekki á því að hækka verðlag, til skamms tíma, því skuldir fyrirtækja eru óverðtryggðar og fyrirtæki velta hærri fjármagnskostnaði beint yfir á höfuðstól húsnæðislána heimila.

Þar að auki er hækkun skulda heimila þvert á ráðleggingar AGS um að það verði að koma skuldastöðu heimila og fyrirtækja í lag. Að lokum er þolinmæði heimila að þverra og verðbólguskot ofan á verðtryggð húsnæðislán gæti allt eins komið af stað annarri byltingu.

Þar með er Seðlabankinn kominn í klemmu. Hann verður að kaupa gjaldeyri ætli hann sér að afnema höftin en kaupi hann gjaldeyri lækkar krónan og verðbólga hækkar og við því getur hann ekkert gert þótt hann vildi því stýrivextir hans eru gagnslausir vegna verðtryggingarinnar á skuldum heimila. Og verðtryggingin, hækki verðbólga, setur efnahagsreikning heimila í enn meira uppnám heldur en hann þegar er í.