Davíð í Landsdómi – Kaupþingsmenn stöðvuðu sjálfir kaupin af ótta við álitshnekki (Bein textalýsing)

Davíð Oddsson mætir í Þjóðmenningahúsið, umkringdur fjölmiðlum. /pressphotos.biz

Aðalmeðferð í máli Geirs H. Haarde heldur áfram og næstur á vitnalistanum er Davíð Oddsson, fyrrum seðlabankastjóri og nú ritstjóri Morgunblaðsins.

Davíð er sá þriðji sem ber vitni í dag. Björgvin G. Sigurðsson bar vitni fyrir hádegi og Arnór Sighvatsson laust eftir hádegi.

Bein textalýsing (Uppfærið síðuna)

Davíð Oddsson er mættur í salinn. Tveir áhorfendur yfirgáfu salinn eftir að Arnór Sighvatsson lauk máli sínu. Sæti þeirra voru fljótt fyllt.

Helgi Magnús Gunnarsson, varasaksóknari Alþingis, talar nú í stað Sigríðar Friðjónsdóttur.

Hann spyr um ástæður þess sem gerðist haustið 2008. Davíð segir bankana hafa komið sér á ystu nöf í sínum vexti. Vel mátti vera að þeir hafi getað lifað það af,  en á miðju árið 2007 hafi orðið algjör umskipti á alþjóðlegum mörkuðum. Þar sem áður var urmull fjár sem bankarnir gátu sótt á ótrúlegum góðum kjörum, sú staða gjörbreyttist og því fór sem fór.

Helgi spyr Davíð hvernig hann meti eiginfjár- og lausafjárvanda bankanna, hvort þeir hafi verið í umræðunni. Davíð segir að lengi vel hafi því ekki verið trúað að innviðir bankanna væru orðnir veikir. Ástæðan fyrir því var sú að bankarnir skiluðu reikningum á hverju ári, undirrituðum af stjórnendum bankanna og stærstu endurskoðendafyrirtækjum landsins, sem gáfu ekki ástæðu til að vantreysta að þeir væru réttir.

Davíð liggur lágt rómur og er erfitt að greina orð hans.

Davíð segist hafa gert athugasemdir við rekstur bankanna mun fyrr en árið 2008. Þessi sjónarmið hans hafi komið víða fram. Telur hann að uppkaup íslenskra fyrirtækja um víða veröld hafi ef til vill byrgt mönnum sýn á hvernig rekstri bankanna var raunverulega háttað.

Davíð tekur fram að yfirstjórn Seðlabankans hafi verið skipuð þremur bankastjórnum, sem allir voru jafn valdamiklir.

Davíð segir að lengi vel hafi ekki allir verið sammála aðfinnslum sínum innan seðlabankans.

Hann segist hafa tekið eftir því hvernig byggt var á óheyrilegum tölum um viðskiptavild. Á þessum tölum hafi bankarnir lánað óheft til fyrirtækja.

Davíð segir að áhyggjur hans hafi farið mjög vaxandi. Þegar á leið hafi félagar hans í bankastjórninni orðið honum sammála. Árið 2007 hafi þeir verið orðnir honum sammála. Vísar hann í ræðu sína á ársfundi Seðlabankans árið 2007, sem haldinn var áður en lausafjárkrísan reið yfir. Þá hafi hann lýst því að menn skuli ekki ímynda sér að þetta héldi endalaust áfram.

Davíð segir að á þessum tíma hafi seðlabankastjórar erlendis hafi talað mjög þokukennt.

Helgi Magnús spyr hvort hann hafi talið hættu á þroti einhvers bankans. Davíð segist hafa sagt þegar lausafjárkreppan hafði staðið yfir í tvo mánuði, að ef kreppan stæði yfir lengur en tvo mánuði, þá færu allir bankarnir á höfuðið. Þetta hafi hann sagt við ráðherra, meðal annars við Geir.

Davíð telur að ráðherrarnir hafi gert sér grein fyrir alvöru málsins, en er ekki viss um hvort þeir hafi frá öndverðu trúað því sem hann sagði.

Davíð segir það hafa legið fyrir þegar endurfjármögnunarskýrslur bankanna lágu fyrir að bankarnir þurftu að útvega sér allt að 44 milljarða evra á næstu þremur árum. Það séu gríðarlegar tölur.

Dómari biður Helga Magnús að spyrja markvissari spurninga, enda hefur Davíð farið almennt yfir lausafjárkrísuna á síðustu mínútum.

Davíð segir að skýrslur Seðlabankans hafi verið þokukenndar, eins og slíkum skýrslum er tamt, en hafi menn rýnt í skýrslurnar þá hafi mönnum átt að vera hættan ljós.

Davíð segir að yfirlýsingar og aðvarnir sínar hafi fallið í verði þegar bankarnir skiluðu reikningum upp á margra milljarða hagnað.

Davíð segir að fundum milli forsætisráðherra og seðlabankastjóra hafa fækkað mjög eftir að hann hætti sem forsætisráðherra.

Það ber að hafa í huga að ég og Geir höfum þekkst síðan við vorum strákar, segir Davíð, og þess vegna hafi formlegheitin verið minni vegna þessa.

Helgi Magnús biður Davíð um að gera grein fyrir litlu krísunni 2006. „Það stóð tæpt þá“, sagði Davíð. Sagðist hann hafa verið nýkominn í sumarbústað þegar Halldór Ásgrímsson hringdi í hann og sagt að bankarnir færu á hausinn mánudaginn eftir. Davíð fór aftur til Reykjavíkur og hitti bankastjóranna, Bjarna Ármannsson og Halldór J. Kristjánsson. Hreiðar Már talaði í síma þar sem hann var á leið í flugvél. Davíð segir að þarna hafi „þessir ágætu bankastjórar“ trúað því að bankarnir voru á leið í þrot. Þarna var ákveðið að bregðast ekki við,  frekar tala saman um morguninn og höfðu seðlabankastjórarnir engu lofað. „Svo rættist úr þessari krísu“, segir Davíð og náðu bankarnir að endurnýja þessa lánaflokka.

Davíð segir þetta hafa bjargast vegna þess að ekki var alþjóðleg krísa á þessum tíma. Davíð segist hafa lært mikið af þessu því þetta hafi sýnt honum að hlutirnir væru mun tæpari en þeir litu út fyrir að vera og að þeir gætu gerst hratt.

Eiríkur Stefánsson mættur í dómssal. Kannski verða læti. Menn bíða greinilega í röðum fyrir utan eftir að komast inn.

Tæknileg atriði rædd þessa stundina. Davíð liggur enn lágt rómur.

Helgi Magnús spyr út í tilgang samráðshóps um fjármálastöðugleika. Davíð segir hann hafa verið upplýsingamiðlun og safna saman þekkingu. Venja ætti stjórnkerfið við ef illa færi. Þannig fóru fram viðlagaæfingar og meðal annars var Kaupþing „látinn fara á hausinn“. Á æfingunni kom í ljós, að mati Davíðs, að ríkið væri ekki búið að gera upp við sig hvernig bregðast skyldi við.

Davíð segist ánægður með tilvist hópsins, en þótti að vinna hans hafi mátt vera markvissari. Það er á skjön við það sem Björgvin G. Sigurðsson sagði í morgun. Hann minnist þó ekki að hafa fengið upplýsingar um að hópnum væri illa stýrt. Hann minnist þess að hafa heyrt að hópnum skorti pólitíska stefnumörkun.

Davíð segir að viðlagaáætlun samráðshópsins hafi ekki verið tilbúin þegar hrunið varð. Hins vegar var viðlagaáætlun Seðlabankans tilbúin.

Geir fylgist grannt með því sem Davíð segir og punktar niður í gríð og erg.

Davíð kom inn í seðlabankann hausið 2005. Hann segir að á þessum tíma hafi viðhorf til gjaldeyrisvarasjóðs breyst. Þá var sagt við hann að þjóðir með þrefalt A mat þyrftu ekki varaforða. Engu að síður segir Davíð að ráðist hafi verið í að stækka forðann. Sumir ráðherrar ætluðust til þess, sagði Davíð, að þessum peningum yrði varið í að bjarga bönkunum.

Davíð segir að Ingibjörg Sólrún Gísladóttir, þá utanríkisráðherra, hafi lagt til að ríkið myndi leggja bönkunum til 30 til 40 milljarða evra. Davíð segir að það hefði þýtt dauða fyrir ríkið.

Davíð segist hafa átt einn fund með viðskiptaráðherra. Hann man ekki hvort það hafi verið árið 2007 eða 2008. Varð hann ekki var við að viðskiptaráðherra hafi óskað eftir slíkum fundi.

Helgi Magnús hefur lokið máli sínu í bili. Hlé verður gert á þinghaldinu í 15 mínútur. Textalýsing hefst að nýju klukkan 15:50.

Þess má til gamans geta að það var Davíð Oddsson sem opnaði Þjóðmenningarhúsið, þar sem réttarhöldin fara fram, árið 2000. Hann var þá forsætisráðherra. Í andyri hússins má finna minnisvarða til merkis um það.

Davíð er sestur aftur. Það er vonandi að hann hækki raustina, enda dettur hann alveg út þegar flugvélarnar fljúga yfir Þjóðmenningarhúsið.

Andri Árnason, verjandi Geirs, hefur mál sitt. Hann spyr hvort Seðlabankinn hafi fylgst með starfsemi bankanna eftir mini krísuna árið 2006. Davíð svarar því til að hann hafi gert það eins og tök var á. Til að mynda var lausafjáreftirlit Seðlabankans aukið.

Davíð segir að settar hafi verið fram spurningar á fundum með FME hvernig krosseignatengslum og krosslánveitinga innan bankanna var háttað. FME fullvissaði seðlabankann um það, án þess að gögn voru reidd fram, að þessi þáttur væri innan heimilda og reglna. Síðar, daginn eftir fall Gltinis,  kom á daginn að viðmiðun FME á hvað væru tengdir aðilar var orðin mjög frjálsleg. „Þessi þáttur varð ekki ljós fyrr en eftir fall bankanna,“ segir Davíð.

Davíð segir að það hafi komið í ljós strax eftir fall Glitnis að lánveitingar til eiganda hafi verið langt yfir mörkum. Ekki bara það, heldur voru þeir einnig að fá lánað frá hinum bönkunum, þvert á það sem stjórnendur þessara banka höfðu sagt seðlabankanum. „Þetta var það sem var við að fást“.

Davíð rifjar upp að Björgólfur Guðmundsson og Björgólfur Thor hafi ekki talist tengdir aðilar. Segist hann eitt sinn hafa sagt hvort Þóru, eiginkonu Björgólfs eldri, hafi ekki þótt það vandræðalegt. Þessi ummæli Davíðs uppskáru mikinn hlátur í salnum.

Andri tekur fram að Geir hafi ekki haft aðgang að þessum gögnum, en spyr Davíð, sem þá var stjórnandi seðlabankans, hvort þetta hafi ekki kallað á sérstakar aðgerðir.  Davíð segir að Seðlabankinn hafi ekkert boðvald haft yfir Fjármálaeftirlitinu.

Davíð segir að Seðlabankinn hafi, einn aðila, að FME yrði stóreflt, enda bankarnir keypt til sín hæfustu starfsmenn þess. „Þeir [bankarnir] keyptu upp fjölda manna. Þess vegna var Fjármálaeftirlitið veikt“.

Andri spyr út í fund með forsætisráðherra í febrúar 2008 þar sem Davíð mun hafa lýst yfir áhyggjum af ástandinu. Hvað ætlaðist hann til að forsætisráðherra gerði?

Davíð segist hafa átt fundi með erlendum bankastjórum og matsfyrirtækjum og hans markmið var að láta ráðherra fá þær upplýsingar um þá áhættu sem var í farvatninu. Áhættan var sú að fulltrúar stærstu viðskiptabanka Íslendinga í veröldinni hefðu þá afstöðu til íslensku bankanna, væru íslensku bankarnir langaftastir í röðinni þegar kæmi að lánveitingum. Þá voru innlánsreikningar Landsbankar orðnir að stórhættu. „Það var mjög þýðingarmikið að þessar upplýsingar kæmu fram“ sagði Davíð og bætti við að það hefði verið stórkostlega ámælisvert hefði hann ekki komið upplýsingunum til skila. „Ef að þetta vekur þetta fólk ekki til verulegrar umhugsunar, þá er ekkert sem gerir það,“ segist Davíð hafa hugsað með sér á þessum tíma.

Davíð segir að með þessu sé hann ekki að bera neina sök á Geir. „Svo er spurningin hvernig ríkisstjórnin átti að bregðast við. Það er allt annað mál.“

Davíð segir að hann hafi sagt að nú færu menn í beinar viðræður við bankana. „Ég er þeirrar skoðunar að á þessu augnabliki hafi ekki verið hægt að gera neitt til að bjarga bönkunum,“ segir Davíð en bætti við að honum hafi ekki verið það ljóst þá.

Andri spyr Davíð aftur hvort Geir hafi getað gripið til einhverra úrræða, úr því hann hafði ekki fullnægjandi upplýsingar. Skorti hann ekki vopn til þess?

Davíð segist ekki telja að Seðlabankinn hafi sýnt tvöfeldni. Hins vegar megi ekki gera seðlabankann tortryggilegan þótt hann hafi ekki sett fram þessar upplýsingar í fréttatilkynningu. Davíð svaraði spurningunni þess vegna ekki beint, en lýsti því ítarlega hvernig seðlabankinn hafi staðið vaktina.

Davíð segist þó með þessu ekki á nokkurn hátt áfellast Geir. „Forsætisráðherrann á Íslandi er ekki neinn Hvíta húss forseti. Hann hefur ekki tækin í það“. Hann tók sömuleiðis fram að stemmningin á þessum tíma hafi verið þannig, að hann fái ekki séð hvernig forsætisráðherrann átti að geta náð í gegn frumvarpi á þingi til að stemma stigu við bönkunum.

Davíð segir að það hafi komið á daginn að íslensku bankarnir voru með hærri lánafyrirgreiðslu í evrum en íslenskum krónum, þótt þeir hafi kvartað undan því að fá bara lánað í íslenskum krónum.  Þessa fyrirgreiðslu hafi þeir sótt til seðlabanka Evrópu. „Þetta voru klárir menn“.

Helgi Magnús Gunnarsson tekur aftur við og spyr út í næsta ákærulið.

Davíð segir að með því að vinda ofan af kaupum Kaupþings á hollenska bankanum NIBC hafi verið komið í veg fyrir að bankinn færi á höfuðið mánuði síðar. Ekki megi gleyma því að þótt bankarnir séu hataðir í dag, þá hafi þeir verið dýrkaðir á þessum tíma.

Davíð segir að eftir 2006 hafi aldrei tekist að færa bankana til útlanda, eins og rætt var um.

Davíð minnir á að það hafi verið stefna ríkisstjórnarinnar að halda þessum fyrirtækjum hér á landi. Hann telur að það hafi þó litlu skipt um afstöðu bankanna, tal þeirra um að fara úr landi hafi verið „innantómar hótanir“.

Davíð vitnar í Morgunblaðið (sitt) í dag, þar sem segir að unnið sé að fá hingað til lands alþjóðlega banka. Þar segi að það muni taka um tvö ár. Það sýni hvaða tímaramma menn gefa sér í slík verkefni.

Einstaka dómari er farinn að geispa, enda búið að vera langur og strangur dagur. Loftræstingin í salnum er heldur ekki alveg að gera sig.

Það er aðeins farið að týnast úr salnum. Alla vega 10 sæti laus.

Helgi Magnús spyr út í bréf frá Mervyn King, bankastjóra breska seðlabankans, þar sem meðal annars eru gerðar athugasemdir við ástand efnahagsmála á Íslandi.

Davíð segir þetta bréf lokahnykkinn á því að fá gjaldmiðlaskiptasamning við Breta. Viðræður um slíkt höfðu staðið yfir. Lengi framan af taldi Davíð að þær viðræður gengu ekki illa, en honum var tilkynnt í þessu bréfi að ekkert yrði úr samningnum. Davíð segir meginefni bréfsins, þar sem beiðninni er hafnað, hafi komið mjög neikvætt svar, en síðan fylgt „niceities“. Allt sem fram kom í bréfinu hafi verið rætt áður. „Þegar hann er að neita okkur um þetta stóra erindi…þá er þetta eitthvað aukaatriði sem kemur með.“

Aðspurður man Davíð ekki eftir að opnun Icesave í Hollandi hafi komið á sitt borð. Vísaði hann á Fjármálaeftirlitið.

Helgi Magnús hefur lokið máli sínu í bili. Andri tekur aftur við. Aðspurður telur Davíð að engin leið hafi verið að minnka bankana frá tímabilinu maí – október 2008.

Eitthvað fór úrskeðis í hljóðkerfinu. Skyndilega heyrðist afar skerandi hljóð sem glymur í öllum salnum. Davíð lét það ekki stoppa sig og hélt ótrauður áfram að tala. Ekki heyrðist svo glöggt hvað hann sagði þær tvær mínútur sem þetta stóð yfir.

Davíð segist hafa átt í endalausum samtölum við Timothy Geitner, seðlabankastjóra Bandaríkjanna, um aðgerðir sem hægt var að grípa til.

Eiríkur Tómasson, dómari, spyr Davíð hver hafi komið í veg fyrir fyrirhuguð kaup á hollenska bankanum NIBC. Davíð segir seðlabankann hafa þrýst hart á að þessi ákvörðun yrði tekin. FME hafi þó haft málið á sinni könnu. „Ég lagði ofurþunga á að þau yrðu stöðvuð.“  Segist Davíð hafa sagt við Hreiðar Má að hann taldi víst að kaupin yrðu stöðvuð. Kaupþingsmenn hafi þá ákveðið að stöðva kaupin sjálfir því þeir vildu ekki fá synjunina. Slíkt yrði áfellisdómur. „Það var það besta sem gat komið fyrir“.

Brynhildur Flóvenz, dómari, spyr Davíð út í þau orð hans að FME væri veikt. Spyr hún hvort hann hafi komið þeim áhyggjum á framfæri við ráðherra. Davíð minnist þess ekki en bætir við að hann hafi aldrei legið á þeirri skoðun sinni og meðal annars sagt það við FME. „Fjármálaeftirlitið hafði ekkert í íslenska banka að gera á þessum tíma“.

Eggert Óskarsson, dómari, spyr út í aðgerðir að færa erlendar eignir Landsbankans í dótturfélög erlendis og hvað Seðlabankinn hafi gert í þeim efnum. Davíð segir að það hafi átt að taka þrjá til fimm mánuði að færa þau yfir og að Seðlabankinn hafi þrýst þar mjög á. „Það var búið að segja við okkur að þetta væri allt saman á fleygiferð“. Þegar það gerist ekki verður fátt um svör, segir Davíð,  og í ljós kemur að það var í raun ekkert að gerast í málinu. Afstaða FSA var sú að um leið áttu að koma eignir frá Landsbankanum hér heima á móti. Það hefði þýtt að staða móðurfélagsins hefði orðið afar slæm, enda voru eignir bankans ekki nógu burðugar til að standast kröfur FSA.

Og enn höldum við áfram. Helgi Magnús spyr nú út í næsta ákærulið sem snýr að Icesave.

Davíð vísar þar ábyrgð á Fjármálaeftirlitið, líkt og Arnór og Björgvin gerðu í morgun. Jónas Fr. Jónsson, fyrrum forstjóri FME, er á vitnalista og það verður forvitnilegt að heyra hvað hann mun segja um málið.

Davíð segist ekki muna til þess að hafa rætt við Geir um Icesave-reikninganna, en telur sig vita að áhugi þeirra í þessum málum hafi verið sá sami.

Davíð  ítrekar þá afstöðu sína að engin ríkisábyrgð hafi verið á Icesave reikningunum.

Davíð segir að Sigurjón Þ. Árnason hafi verið sveiflukenndur í afstöðu sinni á stöðu bankanna, ýmist var hann bjartsýnn eða svartsýnn.

Davíð segir að lagðar hafi verið skýrslur fyrir seðlabankann sem sýndu „áróður“ gegn þessum reikningum í Bretlandi. Það voru grunsemdir innan Landsbankans um að samkeppniaðilar bankans stæðu fyrir þessu. Landsbankinn hafi farið í herferð sem náðu að vinna gegn áróðrinum.

Verjandi Geir tekur við keflinu á ný.

Davíð bendir á að innlánssöfnun, eins og Icesave, sé í eðli sínu ekki vond. Hins vegar þurfi hún að vera þannig úr garði gerð að hún skapi ekki hættu. Aðspurður út í bindiskyldu Seðlabankans segir Davíð að bankinn hafi viðhaft slíka skyldu, hins vegar hafi það ekki samrýmst evrópskum reglum á svæði utan myntsvæðis seðlabankans. Davíð segir að mikið hafi verið gert úr þessu á sínum tíma, en telur að ekki hafi verið um stórar upphæðir að ræða í stóra samhenginu.

Davíð segist hafa fengið upplýsingar um að Landsbankinn hafi ekki alveg verið heill í viðræðum um að flytja Icesave yfir í dótturfélög, áður en bresk yfirvöld sendu harðort bréf 15. ágúst. Hann segist ekki hafa haft þá trú að Landsbankinn gæti reitt fram þær eignir sem til þurfti.

Síðasta spurningin að því er virðist. Andri spyr út í fyrirkomulag ríkisstjórnarfunda og spyr hvernig bókunum er háttað á þeim fundum. Þarna er Davíð orðinn sérfræðivitni, enda sá forsætisráðherra sem lengst hefur setið á valdastóli. Tók Davíð undir orð Björgvins frá í morgun að mál væru oft rædd utan dagskrár, en upplýsti um leið – merkilegt nokk – að það gerðist stundum að mál væri tekin af opinberri dagskrá funda þar sem ráðherrar vildu ekki að fjölmiðlar fengju veður af þeim og spurðu út í þau.

Davíð fékk varla tækifæri til að standa upp úr stólnum áður en ljósmyndarar og blaðamenn voru búnir að umkringja hann og láta þeir spurningum rigna yfir hann í þessum töluðu orðum.

Þá er vitnaleiðslum lokið í bili og aðalmeðferð hefur verið frestað til klukkan 9 í fyrramálið. Þá mætir Ingimundur Friðriksson, fyrrum seðlabankastjóri. Eyjan verður að sjálfsögðu með beina textalýsingu úr Þjóðmenningarhúsinu á morgun.