Falun Gong-málið rifjað upp: Stjórnvöld fóru í einu og öllu eftir skipunum Kínverja – Margt óupplýst

Guli liturinn, einkennislitur Falun Gong iðkenda, var áberandi sumarið 2002.

Aðgerðirnar sem stjórnvöld gripu til og beindust gegn Falun Gong-iðkendum árið 2002 voru harkalegar og fordæmalausar í íslensku samfélagi, og enn á eftir að upplýsa um marga þætti málsins. Fréttamaður sem fylgdi málinu eftir á sínum tíma segir ljóst að íslensk stjórnvöld fóru í einu og öllu eftir fyrirskipunum Kínverja.

Nú 10 árum eftir að samfélagið nötraði vegna hinna gulklæddu Falun Gong liða og aðgerða stjórnvalda sem beindust gegn þeim, var tilkynnt um komu Wen Jiabao, forsætisráðherra Kína,  til Íslands. Nú þegar hafa Falun Gong-liðar boðað að þeir muni hugsanlega mótmæla mannréttindabrotum í Kína, líkt og gert var árið 2002.

Lögð hefur verið fram þingsályktunartillaga á Alþingi, af þingmönnum allra flokka nema Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks sem sátu í stjórn á þessum tíma, þess efnis að ríkisstjórnin komi á framfæri afsökunarbeiðni vegna framferði stjórnvalda gegn iðkendum Falun Gong.

Þá er einnig lagt til að þeir einstaklingar sem vísað var frá landinu eða meinað að nota gilda flugmiða í vélar Flugleiða, síðar Icelandair, fái viðhlítandi bætur.

Stjórnvöld óttaslegin

Ljóst var frá upphafi að koma Jiang Zemin, sem þá var forseti Kína, yrði umdeild. Tveimur árum áður hafði Li Peng, forseti kínverska þingsins, komið í opinberra heimsókn til Íslands. Þá voru uppi mótmæli og fóru ungliðahreyfingar stjórnmálaflokkanna þar framarlega í flokki. Á meðal mótmælenda var Katrín Júlíusdóttir, iðnaðarráðherra, sem þá var varaformaður Ungra jafnaðarmanna. Mótmælin urðu meðal annars til þess að hætt var við heimsókn Li Pengs í Alþingi, en þar fyrir utan hafði fjöldi mótmælenda safnast saman.

Greinilegt var að stjórnvöld ætluðu ekki að láta þetta endurtaka sig og var gripið til ýmissa ráðstafana til að koma í veg fyrir mótmæli af hvers kyns tagi. Það reyndist ekki auðvelt því fjöldi iðkenda Falun Gong hreyfingarinnar boðaði komu sína hingað til lands í því skyni að mótmæla heimsókn Kínaforseta.

Af orðum ráðamanna á þessum tíma má dæma að stjórnvöld óttuðust mjög þessar heimsóknir. Þannig sagði Davíð Oddsson við Fréttablaðið á þessum tíma að ekki kæmi til greina að hleypa fólkinu, sem stöðvað var í Leifsstöð, til landsins. Sagði hann þá ákvörðun tekna á þeim forsendum að Íslendingar gætu ekki haldið uppi almennum friði og reglum á meðan stór hópur útlendinga væri í landinu „í þeim tilgangi að skapa óróa í kringum heimsókn erlendra þjóðhöfðingja“.

Íslenskur almenningur veit það og skilur þegar hann skoðar málið að það þarf að vera agi í herbúðunum,

timarit.is/Fréttablaðið

sagði Davíð og bætti við að öll önnur ríki hefðu brugðist við á sama hátt. Sólveig Pétursdóttir, sem þá var dómsmálaráðherra, talaði í svipuðum dúr og sagði ákvörðunina tekna til að tryggja öryggi, en ekki koma í veg fyrir friðsamleg mótmæli.

Það er ljóst að íslenska lögreglan, eins góð og hún er, getur ekki tekist á við fjöldamótmæli ogum leið tryggt öryggi forsetans og fylgdarliðs hans. Þess vegna er nauðsynlegt fyrir íslensk yfirvöld að bregðast við þeim straumi mótmælenda til landsins sem var fyrirsjáanlegur.

Sendu lögreglumenn á flugvelli erlendis

Aðgerðirnar sem gripið var til voru harkalegar og um leið fordæmalausar í íslensku samfélagi. Fjöldi fólks af asískum uppruna var gripinn við komuna í Leifsstöð. Fólkið var keyrt í Njarðvíkurskóla þar sem því var haldið í 36 klukkutíma áður en því var sleppt. Sumum var vísað frá landi.

En aðgerðirnar náðu einnig út fyrir landsteinana. Dómsmálaráðuneytið sendi íslenska lögreglumenn til Evrópu og Bandaríkjanna til að stöðva þá iðkendur Falun Gong sem voru á leið til landsins, auk þess sem starfsfólk íslenskra sendiráða var kallað til á flugvellina til að útskýra fyrir fólkinu hvers vegna það mátti ekki koma til landsins.

Stefán Eiríksson, sem þá var skrifstofustjóri í dómsmálaráðuneytinu en er nú lögreglustjóri á höfuðborgarsvæðinu, sagði við fjölmiðla þá að lögreglumennirnir gátu óskað eftir aðstoð lögregluyfirvalda í viðkomandi löndum.

Svarti listinn

En það umdeildasta við aðgerðir stjórnvalda var „svarti listinn“ svokallaði sem forráðamenn Flugleiða fengu í hendur. Á honum var að finna nöfn þeirra einstaklinga sem talið var að ógnuðu öryggi Kínaforseta og Íslendinga. Flugfélaginu var gert að vísa þessu fólki frá borði og ógilda farmiða þess. Talið er að yfir 200 iðkendur hafi orðið fyrir barðinu á þessum aðgerðum, segir í greinargerð þingsályktunartillögunnar, en Persónuvernd úrskurðaði síðar að notkun listans hafi verið ólögmæt.

Falun Gong málið sameinaði ungliðahreyfingar stjórnmálaflokkanna. timarit.is/DV

Listinn olli víða miskilningi og voru dæmi um að fólki ótengdu Falun Gong var vísað frá. Þannig komust tævanskir prófessorar sem áttu að halda erindi í ráðstefnu á vegum HÍ ekki til landsins og DV greindi frá því að fjölskyldu hafi verið tvístrað. Faðir og tvö ung börn fengu að fljúga til Íslands en miði móðurinnar var ógiltur.

Þeir sem komust til landsins var eins og áður sagði smalað saman í Njarðvíkurskóla. Alls voru það 75 einstaklingar sem þar voru vistaðir gegn vilja sínum. En áður en þeim var sleppt voru þeir látnir skrifa undir yfirlýsingu þar sem þeir hétu því að fara eftir „öllum skilyrðum og leiðbeiningum sem lögregluyfirvöld kunna að setja þegar opinber heimsókn leiðtoga Alþýðulýðveldisins Kína á sér stað.“

Haldið í nauðungarbúðum án dóms og laga

Árni Snævarr var fréttamaður á Stöð 2 á þessum tíma og fylgdi málinu náið eftir. Hann segir ljóst að með aðgerðum sínum hafi verið framið „fullkomið mannréttindabrot“ á þessu fólki.

Ég man að ég fékk upphringingu frá manni í stjórnkerfinu sem gjörsamlega blöskraði að það var byrjað að taka alla sem litu út fyrir að vera Kínverjar og setja í búðir í Njarðvíkurskóla. Mér fannst þetta svo ótrúlegt að ég hélt hann væri ruglaður,

segir Árni við Eyjuna. Hann segist hafa hringt fjölmörg símtöl í aðila innan stjórnkerfisins og allir hafi þeir neitað þessu, þar til hann hitti á einn sem staðfesti að þetta ætti sér stað.

Ég held að það hafi aldrei gerst hér á landi, hvorki fyrr né síðar, að allir sem voru af tilteknum litarhætti voru handteknir og settir án dóms og laga í nauðungarbúðir. Þarna kom í ljós að Íslendingar gengu hreinlega erinda Kínverja, þeir virtust taka skipanir beint frá þeim.

Fólki af asískum uppruna var komið fyrir í Njarðvíkuskóla og því haldið nauðugu í 36 klukkustundur. timarit.is/Morgunblaðið

Það undarlegasta af öllu, segir Árni, var að leigðar voru rútur og þeim lagt þannig að kínverskir ráðamenn sæju ekki þau mótæmæli sem í gangi voru.

Þarna voru menn komnir á það stig að hindra tjáningarfrelsi. Vonandi gerist það ekki aftur. En það var aldrei upplýst hver fyrirskipaði þetta eða borgaði.

Árni segir að aðgerðir lögreglunnar hafi ekki beinlínis verið harkalegar og til að mynda mun mildari en þegar Li Peng kom til landsins. Það alvarlegasta af öllu, að mati Árna, var þó að aðgerðirnar beindust gegn tjáningarfrelsinu.

Það er greinilegt að lærdómurinn eftir Li Peng heimsóknina var sá að löggan gerði allt sem Kínverjar báðu um. Ríkislögreglustjóri ber auðvitað ábyrgð á þessu,hver sem skipaði honum fyrir. En það hefur aldrei verið upplýst hvers vegna svona náin samvinna var höfð við kínversk stjórnvöld.

Árni minnist þess einnig að með kínversku sendinefndinni í för var fjöldi vopnaðra öryggisvarða. Aldrei hafi fengist upplýst hvaða vopn þeir báru og í hversu miklu magni.

Þeir létu alveg í það skína að þeir voru vopnaðir, bæði í þessari heimsókn og þegar Li Peng kom.

Grunurinn beinist að Kínverjum

Aldrei hefur verið upplýst hvaðan „svarti listinn“ umtalaði var kominn. Reyndar neituðu stjórnvöld tilvist þessa lista til að byrja með. Það reyndist þó ómögulegt til lengdar því fjölmörgum iðkendum víða um heim var sýndur þessi listi og nafn þeirra á honum.

Í þingsályktunartillögunni segir að gerð hafi verið tilraun til að tengja listann við Interpol. Sú staðhæfing var hins vegar dregin til baka eftir að Interpol hafnaði því alfarið og svaraði því til að Interpol geymdi einungis nöfn dæmdra glæpamanna. Í framhaldinu var því haldið fram að listinn hefði komið frá landi sem væri aðili að Interpol, en það land hefur ekki enn fundist.

Einnig segir að margt bendi til þess að uppruna listans megi rekja til kínverskra yfirvalda, en í þingsályktunartillögunni segir:

Margt bendir því til þess að íslensk yfirvöld hafi beygt sig undir ákaflega lágkúruleg vinnubrögð af hálfu yfirvalda annars ríkis, eins og persónunjósnir og gerð slíks lista er óneitanlega dæmi um.

Eftirminnileg yfirlýsing kínverska sendiráðsins

En samhliða þessum aðgerðum fór einnig fram mikið áróðursstríð um hvað Falun Gong var í raun og veru. Flestra skilningur er að Falun Gong sé hugleiðslu- og sjálfræktarkerfi sem á rætur sínar að rekja til kínverskra hefða. Hreyfingin er afar óformleg og hefur til að mynda engan skráðan hóp, kirkju, félagatal eða gjöld.

En kínversk stjórnvöld eru alls ekki á sama máli og hafa um árabil þjarmað all verulega að fylgjendum hreyfingarinnar. Kínverska sendiráðið birti eftirminnilega yfirlýsingu í Morgunblaðinu þar sem skilningur stjórnvalda á hreyfingunni var áréttaður. Þar sagði meðal annars:

Falun Gong er illskeyttur sértrúarhópur. Þetta er ekki einföld heilsuræktarstefna. Upphafsmaður hreyfingarinnar telur sig geta bjargað heiminum frá „dómsdegi“…Margir áhangendur Falun gong hafa svipt sig lífi, orðið geðveikir og hafa orðið fjölskyldu sinni, vinum og öðrum að meini. …Falun Gong áhangendur fylgja flestir kenningum samtakanna af ofstæki. Þeir dýrka stofnandanna, hlýða í einu og öllu orðum hans og myndu fylgja honum í dauðann.