Laugardagur 18.03.2017 - 19:30 - Ummæli ()

Jafnaðarmenn: Fórnarlömb eigin árangurs?

Jón Baldvin Hannibalsson.

Jón Baldvin Hannibalsson skrifar:

Norræna módelið er eina þjóðfélagsmódelið, sem mótað var á öldinni sem leið, sem staðist hefur dóm reynslunnar á tímum hnattvæddrar samkeppni á 21stu öldinni. Kommúnisminn er huslaður á öskuhaugum sögunnar. Óbeislaður kapítalismi skv. forskrift nýfrjálshyggjunnar hrekst úr einni kreppunni í aðra – en tórir enn í gjörgæslu ríkisins.

Hvernig má þá vera í ljósi þessa árangurs, að jafnaðarmannaflokkarnir í Evrópu – m.a.s. líka á Norðurlöndum – eiga víðast hvar í vök að verjast? Er það vegna þess að velmegun velferðarríkisins „dregur eðlilega úr löngun okkar til að hugsa til breytinga á samfélaginu“, eins og Þröstur Ólafsson orðaði það í erindi í tilefni af aldarafmæli Alþýðuflokksins. Þröstur sagði það skýra, að „pólitísk tómhyggja“ réði ríkjum. „Við erum… hætt að trúa því, að til sé hagskipan, sem virki betur en kapítalismi, bragðbættur með nýfrjálshyggju“.

Þarna er ég ósammála Þresti. Norræna módelið er svar jafnaðarmanna við nýfrjálshyggjunni – og það svínvirkar. Hitt er nær lagi, að við séum fórnarlömb eigin árangurs í þeim skilningi, að ef stéttaríkið sem slíkt tilheyrir nú liðinni tíð, ekki síst fyrir okkar atbeina, „hvaða meining er þá í því að berjast fyrir samfélagi án stéttamismunar?“, eins Þröstur spyr.  Svo er vofa kommúnismans ekki lengur ofar moldu til að brýna okkur kratana til dáða. Má ekki í vissum skilningi segja, að við höfum þar með „misst glæpinn“?

En ætli Þröstur hafi ekki hitt naglann á höfuðið, þegar hann talaði um mannréttindahreyfinguna í hundrað ár, sem hefur nú týnt draumnumútópíunni – hugsjóninni um framtíðarlandið, sem á að leysa af hólmi óbreytt ástand og hvetja fólk til baráttu fyrir bættum heimi – breyttu þjóðfélagi? Þetta er nú einu sinni hreyfing, sem eitt sinn „ hafði framtíðina að léni og mótaði samtíma sinn í spegilmynd hennar“, eins og Þröstur lýsti því með svo skáldlegum tilþrifum.

Erindisbréfið

Höfum við virkilega týnt erindisbréfinu? Þöstur segir: „Hér verður „misskipting, hvort heldur sem er tækifæra, auðs eða tekna, sífellt augljósari, alþjóðlega sem og hérlendis. Hér eflast eignastéttir og láta æ meira til sín taka, meðan fátækt er aftur orðin smánarblettur á Íslandi. Með aukinni misskiptingu rýrnar einnig lýðræðið. Enginn jafnaðarmannaflokkur hefur komið með marktækt andsvar við þessu. Því skrikar þeim fótum. Tiltrúin sveipast þoku“.

Fórnarlömb eigin árangurs? Eða höfum við gleymt uppruna okkar? Fjöldinn allur af afkomendum verkafólks, sem verkalýðshreyfingin og flokkar jafnaðarmanna ruddu brautina fyrir, hafa klifið menntaveginn og tilheyra nú millistétt.  Eigið húsnæði, einstaklingsbundnir starfssamningar, fjölgun sérfræðinga af öllu tagi í þjónustugeirum samfélagsins – allt ýtir þetta undir einhvers konar einstaklingshyggju. Það dregur úr stéttarvitund og félagslegri samstöðu. „Það er ekkert til, sem heitir þjóðfélag – bara einstaklingar“, sagði járnfrúin Maggie Thatcher.

Einhvern tíma var sagt: „Forðaðu mér frá vinum mínum – sjálfur get ég séð um óvini mína“. Hafa ekki demókratar í Bandaríkjunum vingast um of við auðjöfrana á Wall Street? Það fullyrðir Bernie Sanders. Hafa ekki Blairistarnir vingast um of við braskarana í The City of London? Það segja þeir, sem tóku við verkamannaflokknum af þeim.

Þjóðfélagssáttmálinn

Frjálshyggjutrúboðið byrjaði sem uppreisn gegn velferðarríkinu. Velferðarríkið er holdgerving hugmyndafræði okkar jafnaðarmanna. Pólitískt erindisbréf okkar hljóðar upp á að verja hagsmuni vinnandi fólks gegn fjármagnseigendum;  að verja almannahagsmuni gegn rótgrónum sérhagsmunum; að verja mannréttindi vinnandi fólks  gegn ráðningarvaldi atvinnurekenda.  Okkar verkefni er að beita lögmætu valdi lýðræðislegs ríkisvalds gegn sjálfteknu valdi auðræðisins. Þetta er okkar hlutverk. Um þetta snýst okkar pólitíska erindisbréf.

Sjálft norræna módelið á rætur að rekja til þess, að jafnaðarmenn  brugðust við kerfisbresti  hins óhefta kapítalisma með því að koma böndum á skepnuna; með því að beisla græðgi spilavítiskapitalisma, sem lét ekki lengur að stjórn. Nú hefur nýfrjálshyggjan skorið á böndin og hleypt græðgisskepnunni á varnarlausan almenning enn á ný. Og jafnaðarmenn létu þetta líðast, víðast hvar. Þeir sváfu á verðinum. Fórnarlömb eigin árangurs?

Í kapítalísku markaðshagkerfi hefur verið óskráður en viðurkenndur þjóðfélagssáttmáli, sem verður að halda í heiðri, ef við eigum að gera okkur vonir um að viðhalda félagslegri samheldni og trausti almennings á stofnunum þjóðfélagsins. Ein grundvallarreglan er þessi: Þú ert frjáls að því að keppa eftir hámarksarði og uppskera ríkulegan ávinning, svo lengi sem þú tekur áhættu með eigið fé og spilar samkvæmt settum leikreglum. Svo lengi sem þú samþykkir, að þú berir tapið sjálfur, ef illa fer. Hagnaður og tap eru tvær hliðar á sömu mynt. Og svo lengi sem þú greiðir skatta og skyldur til samfélagsins, sem gerði þig ríkan. Ljáum eyra Warren Buffet, sem er einn af ríkustu mönnum heims, og sagði um stöðu sína sem margmilljarðamærings: „Hvað ætli hefði orðið úr mér, hefði ég verið fæddur í Bangladesh?“

Það er á grundvelli þessa óskráða þjóðfélagssáttmála, sem flestir samþykkja ójöfnuð upp að vissu marki, sem réttmæta umbun fyrir frumkvæði, dugnað, sköpunarkraft – og vilja til að taka áhættu. En ef þessum grundvallarreglum er öllum snúið á haus; ef ofurarður bóluhagkerfisins er allur einkavæddur (og jafnvel skattsvikinn) en tapið í niðursveiflunni er þjóðnýtt – þá er þessi óskráði þjóðfélagssáttmáli þar með rofinn. Þá erum við ekki bara að fást við afleiðingar fjármálakreppu. Fjármálakreppan er þá að grafa undan burðarstoðum hins kapítalíska markaðskerfis sjálfs. Þá erum við stödd í miðri  þjóðfélagskreppu.

Sjúkt fjármálakerfi

Þegar hinir ofurríku – þetta svokallaða 1% –  bíta höfuðið af skömminni með því að fela uppsafnaðan auð sinn í svokölluðu skattaparadísum, til að forðast að leggja sitt af mörkum til samfélagsins, þá hafa þeir tekið lögin í eigin hendur – sagt sig úr lögum við samfélagið. Hinn skattskyldi hluti einn og sér af þeim auði, sem falinn hefur verið í skattaskjólum, utan við lög og rétt, mundi duga til að leysa skuldakreppuna, sem nú hrjáir þjóðríkin eftir hrunið 2008.

Lítill hluti þessara földu fjársjóða hinna fáu mundi  duga til að endurreisa velferðarríkin, sem sum eru að hruni komin. Veruleikinn er hins vegar sá, að skattgreiðendur í þeim löndum, sem harðast hafa orðið úti í fjármálakreppunni, eru nú neyddir til að greiða hærri skatta og þola harkalegan niðurskurð á samfélagslegri þjónustu (í heilbrigðis- og menntamálum) – í því skyni að bjarga fjármálakerfi hinna ofurríku. Þetta er  harkalegasta ógnin við lýðræðislegt stjórnarfar, allt frá því að fasistar náðu völdum í Evrópu á millistríðsárunum. 

Það var getuleysi lýðræðislegra ríkisstjórna til að fást við afleiðingar heimskreppunnar milli 1930-40, sem skapaði frjóan jarðveg fyrir fasismann, sem síðan leiddi af sér seinni heimsstyrjöldina. Þekkjum við ekki sjúkdómseinkennin? Erum við dæmd til að endurtaka öll þessi mistök enn og aftur? Hvenær ætlum við að læra af reynslunni?

(Jón Baldvin Hannibalsson var formaður Alþýðuflokksins 1984-96)

«
»

Ummæli ()

Vinsamlegast athugið:
Ummæli eru á ábyrgð þeirra sem þau skrifa. Eyjan áskilur sér þó rétt til að fjarlægja óviðeigandi og meiðandi ummæli. Tilkynna má óviðeigandi ummæli í netfangið ritstjorn@eyjan.is

Pétur G. Markan: Fjórar sögur um dauða, sorg, vinskap og upprisu

Pétur Georg Markan sveitarstjóri Súðavíkurhrepps skrifar: Borgarstjóri Þórshafnar, varalögmaður Færeyinga, systur og bræður Færeyingar, Ég flyt ykkur kveðju frá Vestfjörðum, ég færi ykkur samhug, vinafaðmlag og þakklæti frá Súðavíkurhreppi. Af meðvitund um eigin vanmátt  á mót örlagaríkri sögu, sorg og upprisu samfélaga, ástvinamissi og vinagjöfum, ætla ég að segja ykkur fjórar sögur í dag. Fyrsta […]

Fólk af Akranesi lenti í sjálfsmorðssprengjuárás: „Hræðilegasta símtal sem ég hef nokkurn tímann fengið“

Íslendingar voru meðal tónleikagesta þegar hryðjuverkamaður sprengdi sjálfan sig í loft upp í Manchester í Bretlandi á mánudagskvöld. Alls létust 22 og minnst 59 slösuðust. Sjálfsmorðssprengjumaðurinn lét til skarar skríða þegar tónleikum söngkonunnar Ariana Grande var nýlokið og fólk á leið út úr tónleikahöllinni. Um 21 þúsund manns voru á tónleikunum, langflest yngra fólk. Mörg hinna látnu […]

Guðrún Erlingsdóttir: „Það eru allir áhugaverðir og faldir gimsteinar út um allt”

Guðrún Erlingsdóttir var um árabil áberandi í sunnlenskum stjórnmálum. Hún tók sæti á Alþingi fyrir Samfylkinguna, sat í bæjarstjórn Vestmannayja fyrir V-listann og starfaði fyrir Verslunarmannafélags Suðurlands. Eftir viðburðaríkan ferlil og langa búsetu í Eyjum undu þau Gylfi Sigurðsson, eiginmaður hennar, kvæði sínu í kross og fluttu til Reykjavíkur. Nýverið hóf hún störf á Morgunblaðinu […]

Oddný: Aðför að skólasamfélaginu

Oddný G. Harðardóttir skrifar: Aðför að skólasamfélaginu Sagt er að það séu þrír flokkar í ríkisstjórn en aðeins tveir skipti máli – Sjálfstæðisflokkurinn. Þetta er svolítið fyndið en því miður einnig svolítið satt. Síðustu áform menntamálaráðherra Sjálfstæðisflokksins í ríkisstjórninni eru a.m.k. vísbending um að Sjálfstæðisflokkurinn ráði öllu í málefnum framhaldsskóla landsins. Það var verulega umdeilt […]

Hjálmar kveður á sunnudaginn: Þjóðfélagið breytist en tilfinningarnar eru ávallt þær sömu

Hjálmar Jónsson dómkirkjuprestur flytur sína síðustu messu næstkomandi sunnudag. Um er að ræða kveðjumessu þar sem fram koma Karlakór Reykjavíkur ásamt Árna Geir Sigurbjörnsson og Ragnhildur Gísladóttir. Hjálmar hefur gengt embætti dómkirkjuprests síðastliðin 16 ár og lætur af störfum sem elsti sóknarprestur í borginni. Hann var vígður til prests í dómkirkjunni í október 1976 og […]

Róbert Trausti: Costco breytir engu – Allt verður komið í sinn vana gang eftir 2-3 vikur

Róbert Trausti Árnason fyrrverandi sendiherra og forsetaritari segir að koma Costco komi ekki til með að breyta markaðnum, það hafi oft gerst áður að stórar verslanir hafi opnað við mikinn æsing með tilheyrandi röðum en það sé stutt í það að markaðurinn fari aftur í jafnvægi. Koma Costco hefur vakið mikla athygli og hafa verið […]

Tveir bæjarstjórar með hærri laun en Dagur B. Eggertsson

Stærð sveitarfélaga og laun bæjarstjóra virðast oft í litlu samræmi samkvæmt nýrri úttekt DV á launamálum þeirra. Meðallaun bæjarstjóra eru 1,6 milljónir króna á mánuði en launahæstur bæjarstjóra er Ármann Kr. Ólafsson, bæjarstóri í Kópavogi með 2,2 milljónir króna á mánuði þegar allt er tekið saman. Dagur B. Eggertsson er með ríflega tvær milljónir króna […]

Össur: Er það Nýja Ísland að senda Þór Saari inn í bankaráð?

Össur Skarphéðinsson heiðurspírati og fyrrverandi ráðherra segir Pírata hafa verið fljóta að snúa baki við hugmyndinni um Nýja Ísland. Það hafi verið tákn um gamla Ísland að skipa varaþingmann í bankaráð Seðlabankans en það hafi Píratar gert með því að skipa Þór Saari. Vísar hann í grein Smára McCarthy þingmanns Pírata sem birt var á […]

Jón og Valgerður hafna orðum Sigmundar Davíðs: „Mjög þakklátur fyrir það að vera kallaður flokkseigandi“

Jón Sigurðsson og Valgerður Sverrisdóttir, fyrrverandi formenn Framsóknarflokksins, segjast ekki kannast við að hafa unnið gegn Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni á flokksþingi Framsóknarflokksins síðasta haust. Sigmundur sagði í viðtali í þættinum Eyjunni í gær að 2007-hópurinn, hópurinn sem var ráðandi í flokknum í kringum þingkosningarnar 2007 og var mjög ósáttur við innkomu hans árið 2009, hafi […]

Ungir Píratar boða til mótmæla á Austurvelli: „Burt með bullið“

Ungir Píratar ásamt fleirum boða til mótmæla á Austurvelli sunnudaginn 28. maí kl. 15. Tilefni mótmælanna er möguleg sameining Fjölbrautaskólans við Ármúla og Tækniskólans, sem skipuleggjendur segja ólýðræðislega. Á fimmta tug hefur þegar meldað sig á mótmælin á Fésbók og hafa á annað hundrað lýst yfir áhuga á að mæta, þar á meðal þingmenn Pírata […]

Sigmundur boðar uppgjör á næsta flokksþingi: „Hinn almenni flokksmaður hefur tekið völdin áður“

Sigmundur Davíð Gunnlaugsson fyrrum forsætisráðherra og formaður Framsóknarflokksins var gestur Björns Inga Hrafnssonar í Eyjunni á ÍNN nú í kvöld. Í upphafi þáttarins var rætt um átök og ágreining Sigmundar Davíðs og Sigurðar Inga. Þar var meðal annars komið inn á flokksþingið í fyrrahaust þegar Sigurður felldi Sigmund úr sæti formanns og síðan nýliðinn miðstjórnarfund […]

Sema svarar Sighvati: „Til háborinnar skammar!“

Sema Erla Serdar skrifar: Í gær birtist á Eyjunni grein eftir Sighvat Björgvinsson, sem einu sinni var ráðherra, framkvæmdastjóri Þróunarsamvinnustofnunar og jafnaðarmaður. Greinin, sem eru hans viðbrögð við hryðjuverkunum í Manchester, er gott dæmi um þau viðbrögð sem hryðjuverkamenn óska eftir með voðaverkum sínum. Greinin hans Sighvatar er uppfull af orðalagi öfgamanna sem einkennist af […]

Farsíminn bjargaði Lisu þegar „Móðir Satans“ sprakk

Sprengjan sem íslamistinn Salman Abedi sprengdi í Manchester á mánudagskvöld var með sprengiefnablöndu sem kallast „Móðir Satans“ meðal sprengjusérfræðinga. Hún var sömu gerðar og sprengjur sem notaðar voru í Lundúnum 2005, í París í nóvember 2105 og í Brussel í mars 2016. Slíkar sprengjur eru iðulega notaðar af hryðjuverkamönnum. Í breska blaðinu Independent kemur fram að […]

Fjárhagsstaða braggast hjá Borgarbyggð

Ársreikningur Borgarbyggðar fyrir árið 2016 var afgreiddur í sveitarstjórn við seinni umræðu þann 11. maí sl. Samkvæmt reglum um reikningsskil sveitarfélaga skiptist ársreikningur í tvo hluta. Annars vegar er A-hluti, sem er almennur rekstur sveitarsjóðs sem að mestu leyti er fjármagnaður með skatttekjum. Hins vegar er B-hluti sem eru stofnanir í eigu sveitarfélagsins og eru […]

Eyjan Miðlar ehf. - Kringlunni 4-12, 103 Reykjavík - eyjan (hjá) eyjan.is