Laugardagur 18.03.2017 - 19:30 - Ummæli ()

Jafnaðarmenn: Fórnarlömb eigin árangurs?

Jón Baldvin Hannibalsson.

Jón Baldvin Hannibalsson skrifar:

Norræna módelið er eina þjóðfélagsmódelið, sem mótað var á öldinni sem leið, sem staðist hefur dóm reynslunnar á tímum hnattvæddrar samkeppni á 21stu öldinni. Kommúnisminn er huslaður á öskuhaugum sögunnar. Óbeislaður kapítalismi skv. forskrift nýfrjálshyggjunnar hrekst úr einni kreppunni í aðra – en tórir enn í gjörgæslu ríkisins.

Hvernig má þá vera í ljósi þessa árangurs, að jafnaðarmannaflokkarnir í Evrópu – m.a.s. líka á Norðurlöndum – eiga víðast hvar í vök að verjast? Er það vegna þess að velmegun velferðarríkisins „dregur eðlilega úr löngun okkar til að hugsa til breytinga á samfélaginu“, eins og Þröstur Ólafsson orðaði það í erindi í tilefni af aldarafmæli Alþýðuflokksins. Þröstur sagði það skýra, að „pólitísk tómhyggja“ réði ríkjum. „Við erum… hætt að trúa því, að til sé hagskipan, sem virki betur en kapítalismi, bragðbættur með nýfrjálshyggju“.

Þarna er ég ósammála Þresti. Norræna módelið er svar jafnaðarmanna við nýfrjálshyggjunni – og það svínvirkar. Hitt er nær lagi, að við séum fórnarlömb eigin árangurs í þeim skilningi, að ef stéttaríkið sem slíkt tilheyrir nú liðinni tíð, ekki síst fyrir okkar atbeina, „hvaða meining er þá í því að berjast fyrir samfélagi án stéttamismunar?“, eins Þröstur spyr.  Svo er vofa kommúnismans ekki lengur ofar moldu til að brýna okkur kratana til dáða. Má ekki í vissum skilningi segja, að við höfum þar með „misst glæpinn“?

En ætli Þröstur hafi ekki hitt naglann á höfuðið, þegar hann talaði um mannréttindahreyfinguna í hundrað ár, sem hefur nú týnt draumnumútópíunni – hugsjóninni um framtíðarlandið, sem á að leysa af hólmi óbreytt ástand og hvetja fólk til baráttu fyrir bættum heimi – breyttu þjóðfélagi? Þetta er nú einu sinni hreyfing, sem eitt sinn „ hafði framtíðina að léni og mótaði samtíma sinn í spegilmynd hennar“, eins og Þröstur lýsti því með svo skáldlegum tilþrifum.

Erindisbréfið

Höfum við virkilega týnt erindisbréfinu? Þöstur segir: „Hér verður „misskipting, hvort heldur sem er tækifæra, auðs eða tekna, sífellt augljósari, alþjóðlega sem og hérlendis. Hér eflast eignastéttir og láta æ meira til sín taka, meðan fátækt er aftur orðin smánarblettur á Íslandi. Með aukinni misskiptingu rýrnar einnig lýðræðið. Enginn jafnaðarmannaflokkur hefur komið með marktækt andsvar við þessu. Því skrikar þeim fótum. Tiltrúin sveipast þoku“.

Fórnarlömb eigin árangurs? Eða höfum við gleymt uppruna okkar? Fjöldinn allur af afkomendum verkafólks, sem verkalýðshreyfingin og flokkar jafnaðarmanna ruddu brautina fyrir, hafa klifið menntaveginn og tilheyra nú millistétt.  Eigið húsnæði, einstaklingsbundnir starfssamningar, fjölgun sérfræðinga af öllu tagi í þjónustugeirum samfélagsins – allt ýtir þetta undir einhvers konar einstaklingshyggju. Það dregur úr stéttarvitund og félagslegri samstöðu. „Það er ekkert til, sem heitir þjóðfélag – bara einstaklingar“, sagði járnfrúin Maggie Thatcher.

Einhvern tíma var sagt: „Forðaðu mér frá vinum mínum – sjálfur get ég séð um óvini mína“. Hafa ekki demókratar í Bandaríkjunum vingast um of við auðjöfrana á Wall Street? Það fullyrðir Bernie Sanders. Hafa ekki Blairistarnir vingast um of við braskarana í The City of London? Það segja þeir, sem tóku við verkamannaflokknum af þeim.

Þjóðfélagssáttmálinn

Frjálshyggjutrúboðið byrjaði sem uppreisn gegn velferðarríkinu. Velferðarríkið er holdgerving hugmyndafræði okkar jafnaðarmanna. Pólitískt erindisbréf okkar hljóðar upp á að verja hagsmuni vinnandi fólks gegn fjármagnseigendum;  að verja almannahagsmuni gegn rótgrónum sérhagsmunum; að verja mannréttindi vinnandi fólks  gegn ráðningarvaldi atvinnurekenda.  Okkar verkefni er að beita lögmætu valdi lýðræðislegs ríkisvalds gegn sjálfteknu valdi auðræðisins. Þetta er okkar hlutverk. Um þetta snýst okkar pólitíska erindisbréf.

Sjálft norræna módelið á rætur að rekja til þess, að jafnaðarmenn  brugðust við kerfisbresti  hins óhefta kapítalisma með því að koma böndum á skepnuna; með því að beisla græðgi spilavítiskapitalisma, sem lét ekki lengur að stjórn. Nú hefur nýfrjálshyggjan skorið á böndin og hleypt græðgisskepnunni á varnarlausan almenning enn á ný. Og jafnaðarmenn létu þetta líðast, víðast hvar. Þeir sváfu á verðinum. Fórnarlömb eigin árangurs?

Í kapítalísku markaðshagkerfi hefur verið óskráður en viðurkenndur þjóðfélagssáttmáli, sem verður að halda í heiðri, ef við eigum að gera okkur vonir um að viðhalda félagslegri samheldni og trausti almennings á stofnunum þjóðfélagsins. Ein grundvallarreglan er þessi: Þú ert frjáls að því að keppa eftir hámarksarði og uppskera ríkulegan ávinning, svo lengi sem þú tekur áhættu með eigið fé og spilar samkvæmt settum leikreglum. Svo lengi sem þú samþykkir, að þú berir tapið sjálfur, ef illa fer. Hagnaður og tap eru tvær hliðar á sömu mynt. Og svo lengi sem þú greiðir skatta og skyldur til samfélagsins, sem gerði þig ríkan. Ljáum eyra Warren Buffet, sem er einn af ríkustu mönnum heims, og sagði um stöðu sína sem margmilljarðamærings: „Hvað ætli hefði orðið úr mér, hefði ég verið fæddur í Bangladesh?“

Það er á grundvelli þessa óskráða þjóðfélagssáttmála, sem flestir samþykkja ójöfnuð upp að vissu marki, sem réttmæta umbun fyrir frumkvæði, dugnað, sköpunarkraft – og vilja til að taka áhættu. En ef þessum grundvallarreglum er öllum snúið á haus; ef ofurarður bóluhagkerfisins er allur einkavæddur (og jafnvel skattsvikinn) en tapið í niðursveiflunni er þjóðnýtt – þá er þessi óskráði þjóðfélagssáttmáli þar með rofinn. Þá erum við ekki bara að fást við afleiðingar fjármálakreppu. Fjármálakreppan er þá að grafa undan burðarstoðum hins kapítalíska markaðskerfis sjálfs. Þá erum við stödd í miðri  þjóðfélagskreppu.

Sjúkt fjármálakerfi

Þegar hinir ofurríku – þetta svokallaða 1% –  bíta höfuðið af skömminni með því að fela uppsafnaðan auð sinn í svokölluðu skattaparadísum, til að forðast að leggja sitt af mörkum til samfélagsins, þá hafa þeir tekið lögin í eigin hendur – sagt sig úr lögum við samfélagið. Hinn skattskyldi hluti einn og sér af þeim auði, sem falinn hefur verið í skattaskjólum, utan við lög og rétt, mundi duga til að leysa skuldakreppuna, sem nú hrjáir þjóðríkin eftir hrunið 2008.

Lítill hluti þessara földu fjársjóða hinna fáu mundi  duga til að endurreisa velferðarríkin, sem sum eru að hruni komin. Veruleikinn er hins vegar sá, að skattgreiðendur í þeim löndum, sem harðast hafa orðið úti í fjármálakreppunni, eru nú neyddir til að greiða hærri skatta og þola harkalegan niðurskurð á samfélagslegri þjónustu (í heilbrigðis- og menntamálum) – í því skyni að bjarga fjármálakerfi hinna ofurríku. Þetta er  harkalegasta ógnin við lýðræðislegt stjórnarfar, allt frá því að fasistar náðu völdum í Evrópu á millistríðsárunum. 

Það var getuleysi lýðræðislegra ríkisstjórna til að fást við afleiðingar heimskreppunnar milli 1930-40, sem skapaði frjóan jarðveg fyrir fasismann, sem síðan leiddi af sér seinni heimsstyrjöldina. Þekkjum við ekki sjúkdómseinkennin? Erum við dæmd til að endurtaka öll þessi mistök enn og aftur? Hvenær ætlum við að læra af reynslunni?

(Jón Baldvin Hannibalsson var formaður Alþýðuflokksins 1984-96)

«
»

Ummæli ()

Vinsamlegast athugið:
Ummæli eru á ábyrgð þeirra sem þau skrifa. Eyjan áskilur sér þó rétt til að fjarlægja óviðeigandi og meiðandi ummæli. Tilkynna má óviðeigandi ummæli í netfangið ritstjorn@eyjan.is

Forsetakosningarnar í Frakklandi: Macron nær forystunni með stórborgaratkvæðum

Miðjumaðurinn Emmanuel Macron er nú með forystu þegar búið er að telja meira en 40 milljón atkvæði í fyrri umferð frönsku forsetakosninganna, alls eru 46,7 milljón Frakkar á kjörskrá. Mariane Le Pen, frambjóðandi þjóðernissinna, var með forystu en er nú komin rúmu prósentustigi á eftir Macron nú þegar atkvæðin streyma inn úr stórborgum Frakklands, en […]

Forsetakosningarnar í Frakklandi: Marine Le Pen leiðir þegar 28 milljónir atkvæða hafa verið talin

Reuters-fréttastofan greinir frá því að Marine Le Pen hafi nú yfirhöndina yfir Emmanuel Macron í talningu atkvæða í fyrri umferð frönsku forsetakosninganna. Tölur frá franska innanríkisráðuneytinu sýni að þegar búið er að telja 28 milljónir atkvæða þá sé Marine Le Pen með 23,6 prósent. Emmanuel Macron er með 22,78 prósent. François Fillon frambjóðandi íhaldsins fær […]

Forsetakosningar í Frakklandi: Le Pen og Macron sigra fyrstu umferð

Fyrstu útgönguspár í forsetakosningunum í Frakklandi í dag benda til að Marine Le Pen og Emannuel Macron hafi hlotið flest atkvæði kjósenda. Le Pen er fulltrúi hægri þjóðernissinna en Macron er frambjóðandi miðjuaflanna. Kantar Sofres-fyrirtækið hefur gert útgönguspá fyrir TF1-fjölmiðalfyrirtækið. Þar eru bæði með 23 prósent atkvæða. Vinstrimaðurinn Jean Luc Mélenchon og íhaldsmaðurinn Francois Fillon […]

Formaður Framsóknar krefst umræðu um sölu Vífilsstaðalands við fjármálaráðherra

Sigurður Ingi Jóhannsson þingmaður og formaður Framsóknarflokksins og fyrrum forsætisráðherra hefur óskað eftir sérstakri umræðu á Alþingi við Benedikt Jóhannesson fjármálaráðherra, þingmann og formann Viðreisnar. Tilefnið er sala ríkisins (fjármálaráðherra) á Vífilsstaðalandinu svokallaða til Garðabæjar. Sigurður Ingi tilkynnir þetta á Fésbókarsíðu sinni í dag. Þar vísar hann til gamallar fréttar frá því í desember 2002 […]

Norður-Kórea bítur í skjaldarrendur: Hótar að sökkva flugmóðurskipi USA og gera kjarnorkuárás á Ástralíu

Engan bilbug virðist að finna á ráðamönnum í Norður-Kóreu. Nú lýsa þeir því yfir að herafli landsins sé reiðubúinn að sökkva bandaríska flugmóðurskipinu Carl Vinson. Það mun nú samkvæmt fréttum nálgast Kóreuskagann í fylgd bandarískra og japanskra tundurspilla. Að auki hóta Norður-Kóreumenn að gera kjarnorkuárás á Ástralíu haldi landið áfram að „fylgja stefnu Bandaríkjanna í […]

Mikil spenna í frönsku forsetakosningunum í dag

Frakkar ganga nú til fyrri umferðar forsetakosninga. Alls eru 11 frambóðendur í kjöri en sviðsljósið beinist mest að þeim fjórum sem talin eru eiga möguleika. Reglurnar eru þannig að þeir frambjóðendur sem skipta með sér tveimur efstu sætunum í fjölda atkvæða í dag, munu svo taka þátt í seinni umferðinni sem verður 7. maí. Þar […]

Kitti í Selinu og upphafið að Sjálfstæðu fólki

Einar Kárason rithöfundur skrifar: Það var fyrir meira en tuttugu árum að við aldavinur minn, Tómas R. Einarsson bassaleikari, tónskáld og bókmenntaþýðandi, vorum saman á ferðalagi með okkar fólki, en þá gengum við Tómas alllangan spöl út með Kvígindisfirði við norðanverðan Breiðafjörð til þess að skoða rústir lítils kots sem kom við sögu Halldórs Laxness […]

Vigdís: Íslenskan gæti endað í ruslinu – Svandís: Ef við bíðum verður það of seint

Vigdís Finnbogadóttir fyrrverandi forseti Íslands segir að íslenska tungumálið eigi undir högg að sækja og ef ekkert verði gert þá muni tungumálið enda í ruslinu með latínunni. Segir hún í samtali við AP-fréttaveituna að tungumál Íslendinga sé hætt komið vegna áhrifa enskunnar, það sé tungumál ferðamanna og raftækja. Ef ekkert verður að gert lendir íslenskan […]

Sif: Má ég þá biðja um fleiri kunnáttulausa ráðherra sem „finnst“

Sif Sigmarsdóttir pistlahöfundur Fréttablaðsins kemur Björt Ólafsdóttur umhverfis- og auðlindaráðherra til varnar í helgarblaði Fréttablaðsins í dag og biður hún um fleiri kunnáttulausa ráðherra sem „finnst“. Tekur hún nýlegt dæmi frá Bretlandi þar sem Sadiq Khan borgarstjóri Lundúna lýsti því yfir í byrjun mánaðarins að hann hygðist grípa til aðgerða til að minnka loftmengun í […]

Dr. Ólafur Ísleifsson: Líkir sölu Vífilsstaðalandsins við gjöf Reykjavíkurborgar á moskulóðinni í Sogamýri

Dr. Ólafur Ísleifsson hagfræðingur og Pétur Gunnlaugsson útvarpsmaður og lögmaður ræddu meðal annars um sölu ríkisins á Vífilsstaðalandinu svokallaða til Garðabæjar, í upphafi reglulegs föstudagssíðdegisþáttar þeirra á Útvarpi Sögu í gær. Eins og greint var frá á Eyjunni á fimmtudag, þá skrifuðu Bene­dikt Jó­hann­es­son fjár­málaráðherra og Gunn­ar Ein­ars­son, bæj­ar­stjóri Garðabæj­ar undir samning á sölu Vífilsstaðalandsins frá ríkinu til […]

Stórhættuleg stóriðja

Kolbrún Bergþórsdóttir skrifar: Það er ekkert einkennilegt við það að umhverfisráðherra sé andstæðingur stóriðju. Mun einkennilegra væri ef hann skilgreindi sig sem sérstakan talsmann hennar og reyndar teldist það saga til næsta bæjar. Það er auðvelt að hafa skilning á því að Björt Ólafsdóttir umhverfisráðherra hafi lýst því yfir að loka ætti kísilmálmverksmiðjunni í Helguvík […]

Ofsóknir gegn samkynhneigðum í Rússlandi – Beita sömu aðferðum og gegn hryðjuverkamönnum

Fórnarlömb ofsókna í Téteníu stíga nú fram og draga upp dökka mynd af ástandinu í þessu litla sjálfstjórnarlýðveldi í Kákasusfjöllunum. Nýlega var greint frá því að samkynhneigðum karlmönnum í rússneska lýðveldinu Téteníu væri varpað í fangabúðir. Þetta hefur vakið hörð viðbrögð víða um heim og hafa Sameinuðu Þjóðirnar og fleiri samtök lýst yfir þungum áhyggjum […]

Samkynheigð lögregluhetja féll í París

Franski lögreglumaðurinn sem féll í árás hryðjuverkamanns á Champs-Élysées breiðstrætinu í París í gærkvöldi hét Xavier Jugelé. Hann hefði orðið 38 ára gamall í byrjun maí. Jugelé var þekktur fyrir hugrekki sitt og bjó yfir mikilli reynslu. Franska Le Parisien skrifar að hann hafi verið í hópi þeirra lögreglumanna sem komu fyrstir á vettvang í […]

Vilja borgarbúa út að týna rusl

Reykjavíkurborg, borgarbúar, fyrirtæki, stofnanir og skólar taka þátt í Evrópskri hreinsunarviku þessa dagana, segir í fréttatilkyningu frá Reykjavíkurborg að þann dag sé gert ráð fyrir að íbúar tíni saman rusl á götum og í hverfum borgarinnar, og  getur hver og einn getur valið sér svæði til að hreinsa rusl. Eru borgarbúar eru hvattir til að […]

Eyjan Miðlar ehf. - Kringlunni 4-12, 103 Reykjavík - eyjan (hjá) eyjan.is