Sunnudagur 09.07.2017 - 15:23 - Ummæli ()

Einar Kárason: Skólaljóðin og meinhollur páfagaukalærdómur

Einar Kárason skrifar:

Ég rakst um daginn á eina af þessum bókum úr bernskunni sem fylla mann minningum, og það var engin önnur en „Skólaljóð“ – þessi þykka bláa sem manni var gefin í barnaskóla, Kristján J. Gunnarsson valdi kvæðin en Halldór Pétursson teiknaði myndirnar. Þarna komst maður á sínum tíma í kynni við margt af því sem best hefur verið sagt og hugsað í ljóðmælum síðari alda á Íslandi. Og án þess kannski að skilja það fyrst þegar maður var krakki hverskonar perlur maður var með í lúkunum, þá síaðist það inn. Það var legið yfir myndunum, lesið um skáldin og svo ljóðin, margt lærði maður utan að og kann enn. Og samt hvarflaði ekki að okkur hvílíkt örlæti það var að gefa okkur öllum svona ljóðasafn.

Ég held að fljótlega eftir að ég og mín kynslóð hættum í grunnskóla hafi nýjar tískur mjög farið að ryðja sér til rúms í barnakennslu á Íslandi, og eflaust ekki allar til bóta. Við höfðum verið látin læra utan að, kannski meira en skynsamlegt var, ég veit það ekki, margföldunartöflur og ártöl og plöntuheiti og þannig úr náttúrunni, og svo öll kvæðin. En gáfaðra og menntaðra fólk í uppeldis- og kennslufræðum kom svo á vettvang og sagði að það væri verið að kenna krökkum eins og páfagaukum, á meðan mun nær væri að kenna þeim að skilja hlutina, en ekki bara að kunna að þylja þá upp í belg og biðu. Og skólastarf í landinu fór að taka mið af þessum nýju hugmyndum.

Hvað sögðu hestarnir?

Ég geri mér ljósa þá hættu að nú fari ég að tala eins og roskinn rausari um að allt hafi verið betra í mínu ungdæmi, en ég held að ég hafi náð gamla utanaðbókarlærdómstímanum í gegnum alla skólagönguna, þökk sé klassískt hugsandi kennurum sem urðu á minni leið. Í Menntaskólanum við Tjörnina vildu lærimeistarar eins og Aðalsteinn Davíðsson að maður lærði utan að svona kveðskap eins og allar lausavísur Egils Skallagrímssonar, og helst Sonartorrek eða Arinbjarnarkviðu að auki. Og í bókmenntasögu sem ég lærði í HÍ þá var lögð áhersla á að við læsum sem flest af lykilverkum heimsbókmenntanna, læsum að gagni þannig að við kynnum bækurnar sæmilega. Þannig var maður á munnlegu prófi hjá Kristjáni Árnasyni spurður á þann hátt út í efni Ilionskviðu að ljóst væri að maður hefði ekki bara skautað yfir það helsta eða lesið endursagnir af köflunum, heldur tileinkað sér líka öll smáatriði. Mig minnir að ég hafi dregið nítjánda kafla og munað strax að í honum hafi Akkilles loks stokkið upp á sinn stríðsvagn og ákveðið að halda út á vígvöllinn á ný. En það gátu allir vitað svo að Kristján spurði um hvaða óvenjulegi viðburður hefði orðið á leið hans út í bardagana. Og ég mundi að þá hefðu hestarnir sem hann beitti fyrir sinn stríðsvagn snúið sér við og ávarpað kappann. En þetta var ekki nógu nákvæmt svar fyrir Kristján svo hann spurði enn, nú aðeins óþolinmóður, „Já, en hvað sögðu hestarnir?!“ Þá hló prófdómarinn, Sigfús Daðason, sem fram til þessa hafði setið þögull, og sagði sinni hrjúfu röddu: „Já, hvað ætli hestarnir hafi sagt?“

Sigfús Daðason

Þetta voru meginsnillingar.

Rómversku keisararnir

Því rifja ég þetta nú upp að skömmu seinna var held ég öllum áherslum í bókmenntakennslu í HÍ breytt, í anda nýtískulegri hugsunar, og farið að leggja áherslu á þannig greiningar- og túlkunarfræði að menn þyrftu ekki að hafa gleypt í sig bókmenntaverk heimsins, heldur nægði að vera tilbúnir til að greina það eftir Hómer, Cervantes eða Dostojevskí sem kynni síðar að bera fyrir augu þeirra. Rétt eins og á yngri skólastigum þar sem hætt var að láta krakka „þylja ljóð eins og páfagaukar.“

Ég hinsvegar held að það sé óvitlaust að láta börn æfa og þroska þann hæfileika sem þau hafa í svo ríkum mæli, að læra utan að og muna. Einn minn helsti vinur hóf sína barnaskólagöngu í kaþólskum skóla í Þýskalandi, faðir hans var við nám þar í landi, og þar var þessi vinur minn meðal annars látinn muna utanbókar nöfn allra rómversku keisaranna í réttri röð, og valdaár þeirra held ég líka. Kannski mun einhver segja að það sé þarflítil vitneskja, að minnsta kosti í praktískum skilningi, en þessi umræddi vinur minn átti svo eftir að brillera á öllum prófum það sem eftir var á langri skólagöngu, og ég held að hann telji að páfagaukalærdómurinn í kaþólska skólanum í Þýskalandi hafi ekki spillt fyrir. Það er líka reynsla margra að krakkar sem á máltökutímabilinu alast upp við tvö tungumál, eitt heima og annað í leikskólanum til dæmis, eigi auðveldara með að læra ýmislegt síðar meir, ekki síst tungumál. Það hefur oft hvarflað að mér hvort sveitastjórnaryfirvöld hér á landi, þar sem búa margir útlendingar, ættu ekki að pæla í því að opna, segjum, leikskóla með pólskumælandi starfsfólki, og að þangað færu íslenskir krakkar og aðrir sem ekki tala pólsku heima hjá sér. Eða enskumælandi dagheimili, eða þar sem væri töluð tælenska, filippeyska, norska eða sænska, það er ekki aðalatriðið, heldur bara veita börnunum þann munað að fá að læra tvö tungumál í æsku, í staðinn fyrir bara eitt.

Hér með er þessari hugmynd komið á framfæri.

Læpuskaps ódyggðir

En það voru Skólaljóðin. Það skal alveg játað að sumt sem maður lærði þar utanbókar er ekki víst að maður hafi skilið til fulls. Þetta er úr Ísland eftir Bjarna Thorarensen:

Þú nafnkunna landið sem lífið oss veittir,
landið sem aldregi skemmdir þín börn,
hvert þinnar fjærstöðu hingað til neyttir,
hún sé þér ódugnaðs framvegis vörn.
/…/
Ef læpuskaps ódyggðir eykjum með flæða
út yfir haf vilja læðast þér að,
með geigvænum logbröndum Heklu þær hræða
hratt skalt þú aftur að snáfa af stað.

Elsta skáldið í bókinni er Hallgrímur Pétursson, fæddur 1614, en yngstur Steinn Steinarr, frá 1908, þannig að þarna eru ljóð frá þremur öldum. Langmest eru það kallar, þannig var það nú, en með endurskoðaðri útgáfu væri auðvitað sjálfsagt að reyna margt til að rétta þann halla eins og hægt er. Flest fá skáldin eina til fjórar opnur, en þau stærstu meira eins og eðlilegt er, og Jónas Hallgrímsson fær heilar átta eða níu.

Maðkur en ei maður sýnist sá

Grímur Thomsen.

Grímur Thomsen og Bólu-Hjálmar urðu mjög fljótt mínir menn. Það var eitthvað kabbojlegt við kvæði Gríms í bókinni, um manninn sem var einn á hesti á Sprengisandi, að maður tali nú ekki um: Þeir eltu hann á átta hófa hreinum – Skúlaskeið. Ég valdi meðal annars að læra ljóðið um Þorbjörn Kólka sem reri einn á áttæringi og sat ávallt á dýpstu miðum, og í huganum hvarf ég inn í myndirnar sem fylgja. Og einmanaleiki Hjálmars og orðkynngin sem fylgdi var þannig að mann langaði til að læra að tala einhvernveginn þannig. Í mínum skóla, hjá Pálma Péturssyni í Æfingaskólanum, sem nú er kenndur við Háteig, var frjáls keppni í að læra sem flest og sem lengst kvæði. Gulla systir var tveimur árum á undan mér og í forystu í sínum árgangi og til að tryggja stöðu sína þá lét hún sig ekki muna um að læra gervallan Gunnarshólma Jónasar, og litli bróðir var auðvitað settur í að hlýða yfir, og kannski var það í og með svo að drengurinn missti ekki einbeitinguna yfir svo óralöngu kvæði að hún fór með það á ógnarhraða; ég gat þess á öðrum stað að sá kvæðaflutningur hefði minnt mig á það sem síðar var kallað rapp, og styrktist það hugboð enn þegar hinn gamansami dúett að norðan, Hundur í óskilum, tók sína rappversjón af þessu ljóði listaskáldsins góða. Ég hlýddi henni líka yfir ljóð Matthíasar um Hallgrím Pétursson, en gat aldrei til fulls fellt mig við línuna „Maðkur en ei maður sýnist sá“.

Fordæðan forn og grá

Nú þegar ég fletti bókinni þá dugir manni að lesa fyrstu línurnar úr fjöldanum af þessum ljóðum, og þá koma allar hinar til manns með hlýjum minningum. Og þau sem voru gjarnan sungin koma þá líka með röddum bekkjarfélaganna, og dugir að nefna Nú er frost á fróni, Ó blessuð vertu sumarsól, Fljúga hvítu fiðrildin, og svo heyrir maður þulin orðin úr Tunglið tunglið taktu mig. Önnur kvæði hefðu aldrei verið sungin, eins og hin strifnu Grettisljóð Matthíasar Jochumsonar um glímu hans við Glám, þó lærði ég þetta líka, ekki síst vegna hrifningarinnar á hetjunni:

Svo takast þeir á,
hreystin og fordæðan forn og grá,
ofurhuginn og heiftin flá,
æskan með hamstola hetjumóð
við heiðninnar dauðablóð…

Svo gerði ég það snjallræði í keppni okkar í skólanum um að læra sem mest af ljóðum að ég skellti mér á Fjallgöngu Tómasar Guðmundssonar, Urð og grjót / upp í mót… Bæði var þetta skemmtilega ljóð auðvelt að læra, enda öllu taktfastara en Grettisljóðin, en svo var hitt að línurnar voru stuttar en á móti fjölmargar, og það skipti máli. Stundum þarf að spila taktískt.

Ég tel að menntamálayfirvöld eigi að tryggja að öll grunnskólabörn fái gefna svona bók eða sambærilega, ef það er hægt.

«
»

Ummæli ()

Vinsamlegast athugið:
Ummæli eru á ábyrgð þeirra sem þau skrifa. Eyjan áskilur sér þó rétt til að fjarlægja óviðeigandi og meiðandi ummæli. Tilkynna má óviðeigandi ummæli í netfangið ritstjorn@eyjan.is

Guðlaugur Þór gaf Íslendingasögurnar í sænskri þýðingu

Guðlaugur Þór Þórðarson, utanríkisráðherra, afhenti Alice Bah Kunke, menningarmálaráðherra Svíþjóðar, til gjafar Íslendingasögurnar í sænskri þýðingu við hátíðlega athöfn í Uppsölum í dag. Í ræðu sinni rakti ráðherra sagnaarfinn og þýðingu Íslendingasagnanna enn þann dag í dag. „“Ber er hver að baki nema bróður sér eigi“, segir í sögnunum og er þar vísað til vopnaðra […]

Ríkisstjórnin lýsir yfir vantrausti á kjararáð- Myndar starfshóp um „breytt fyrirkomulag“ og „úrbætur“

Ríkisstjórnin hefur skipað starfshóp um kjararáð, í samráði við „heildarsamtök á vinnumarkaði“, líkt og segir í tilkynningu frá forsætisráðuneytinu. „Hópurinn skal bera saman fyrirkomulag um ákvörðun launa hjá kjörnum fulltrúum, dómurum og embættismönnum í nágrannalöndum og leggja fram tillögur að breyttu fyrirkomulagi launaákvarðana kjararáðs, sé annað fyrirkomulag talið líklegra til betri sáttar í þjóðfélaginu til […]

Gunnar Atli ráðinn aðstoðarmaður Kristjans Þórs

Kristján Þór Júlíusson, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, hefur ráðið Gunnar Atla Gunnarsson sem aðstoðarmann sinn. Hann hefur störf í ráðuneytinu í dag. Kristján Þór mun þar með hafa tvo aðstoðarmenn en fyrir er Inga Hrefna Sveinbjarnardóttir sem er sem stendur í fæðingarorlofi. Gunnar Atli er stúdent frá Menntaskólanum á Ísafirði, með Mag. Jur. í lögfræði frá […]

Vilhjálmur Bjarnason: „Borgin stundar mikinn fjandskap við íbúa sína“

Vilhjálmur Bjarnason, frambjóðandi í leiðtogakjöri Sjálfstæðisflokksins fyrir næstu borgarstjórnarkosningar, skrifar grein í Morgunblaðið í dag, hvar hann fer yfir helstu hugðarefni sín í borgarmálunum. Eru þar húsnæðis- og velferðarmál ofarlega á baugi, en athygli vekur að Vilhjálmur minnist lítið sem ekkert á samgöngumál eða borgarlínu, en hann hefur þó áður lýst yfir efasemdum um hana, […]

Strætó að eldast – Um helmingur 10 ára eða eldri

Samgöngumál borgarinnar eru nú í brennidepli, þegar styttist í sveitastjórnarkosningar. Ljóst er að samgöngumál verða eitt af stóru kosningamálunum, ekki síst almenningssamgöngur, þar sem Borgarlínan hefur verið í forgrunni. En hvernig stendur Strætó ? Samkvæmt Jóhannesi Rúnarssyni, framkvæmdarstjóra Strætó, eru 49 af 95 strætisvögnum fyrirtækisins 10 ára eða meira og eru tveir þeirra 18 ára […]

Borgin úthlutaði lóðum fyrir 1711 íbúðir árið 2017

Alls voru samþykktar lóðaúthlutanir fyrir 1.711 íbúðir í borgarráði á síðasta ári. Mikill meirihluti úthlutaðra lóða var fyrir byggingarfélög sem starfa án hagnaðarsjónarmiða. Borgarráð fékk kynningu á úthlutunum lóða á fundi sínum í gær. Þetta kemur fram í tilkynningu frá borginni. Úthlutað var lóðum fyrir 1.711 íbúðir í borgarráði í fyrra. Af þeim eru 1.422 […]

Forsætisráðherra í heimsóknarhug

Katrín Jakobsdóttir forsætisráðherra var á faraldsfæti í gær, en hún heimsótti bæði umboðsmann barna og Seðlabankann. Umboðsmaður barna, Salvör Nordal, gerði Katrínu grein fyrir stefnumótun og áherslum embættisins fyrir tímabilið 2018 til 2022. Fram kom að embættið telur brýnt að efla stefnumótun á mörgum sviðum sem tengjast börnum. Grunnur að því sé greining á stöðu […]

Þórir Guðmundsson ráðinn fréttastjóri Stöðvar 2, Bylgjunnar og Vísis

Þórir Guðmundsson hefur verið ráðinn fréttastjóri Stöðvar 2, Bylgjunnar og vísir.is. Þetta kemur fram í tilkynningu frá Vodafone. Þórir er með meistaragráðu í alþjóðlegum samskiptum frá Boston University og B.A. gráðu í Blaða- og fréttamennsku frá University of Kansas. Þórir starfaði sem fréttamaður á fréttastofu Stöðvar 2, fyrst á árunum 1986 til 1999 og svo […]

Dauðans alvara – eftir Jón Pál Hreinsson og Pétur G. Markan

Þegar þessi orð eru skrifuð hefur einangrun Djúpsins verið viðvarandi frá laugardagskvöldi 13. janúar. Hvað þýðir það í nútímasamfélagi? Frá 13. janúar hafa allir vegir verið lokaðir til svæðisins, vegna ófærðar og snjóflóða, og flugsamgöngur verið stopular til landshlutans, vegna óhagstæðra vinda. Tvær megin orsakir eru til grundvallar þessari eingangrun; erfitt flugvallarstæði á Ísafirði og […]

ESB ræðst gegn plastmengun: Meira af plasti en fiski í sjónum árið 2050 með sama áframhaldi

Samkvæmt nýrri áætlun Evrópusambandsins verða allar plastumbúðir gerðar úr endurvinnanlegu efni fyrir árið 2030, dregið verður verulega úr notkun einnota plasts og skorður settar við notkun örplasts. Áætlun Evrópusambandsins til að bregðast við plastmengun er ætlað að vernda náttúruna, verja íbúana og styrkja fyrirtækin. Áætlunin er sú fyrsta sinnar tegundar og á að stuðla að […]

Stefnt að opnun neyslurýma fyrir vímuefnaneytendur

Svandís Svavarsdóttir heilbrigðisráðherra hefur sett af stað vinnu í velferðarráðuneytinu til að undirbúa opnun neyslurýma fyrir langt leidda vímuefnaneytendur. Neyslurými sem þessi eru þekkt úrræði erlendis og byggjast á hugmyndafræði skaðaminnkunar. Alþingi samþykkti í maí árið 2014 ályktun um að stefna í vímuefnamálum skyldi endurskoðuð „á grundvelli lausnamiðaðra og mannúðlegra úrræða, á forsendum heilbrigðiskerfisins og […]

Arnar Þór Sævarsson verður aðstoðarmaður félags- og jafnréttismálaráðherra

Ásmundur Einar Daðason félags- og jafnréttismálaráðherra hefur ráðið Arnar Þór Sævarsson, fráfarandi sveitarstjóra á Blönduósi aðstoðarmann sinn í velferðarráðuneytinu. Arnar Þór útskrifaðist úr lögfræði frá Háskóla Íslands árið 1999 og tók ári síðar réttindi til að gegna lögmennsku. Hann hefur gegnt stöðu sveitarstjóra á Blönduósi frá árinu 2007. Áður var hann aðstoðarmaður Jóns Sigurðssonar, þáverandi […]

Virtur læknir óttast að Trump fái hjartaáfall-Mældist með hættulega hátt kólesteról

Donald Trump Bandaríkjaforseti var sagður við hestaheilsu í reglubundinni læknisskoðun sinni á dögunum, þegar hann var skoðaður af lækni Hvíta hússins, Dr. Ronny L. Jackson. Sagði læknirinn að hjarta- og æðakerfi Trumps væri í fínu standi, þrátt fyrir að LDL kólesteról magnið mældist 143, sem er langt yfir viðmiðunarmörkum. LDL kólesteról er gjarnan nefnt „vonda“ […]

Una María kosin formaður Miðflokksfélags Suðvesturskjördæmis

Miðflokkurinn stofnaði flokksfélag Suðvesturkjördæmis í gærkvöldi í Glersalnum í Kópavogi, samkvæmt tilkynningu frá Miðflokknum. Gestir fundarins voru þeir Sigmundur Davíð Gunnlaugsson formaður Miðflokksins og Gunnar Bragi Sveinsson þingmaður Suðvesturkjördæmis. Miðflokksfélag Suðvesturkjördæmis er annað kjördæmafélag Miðflokksins sem stofnað er, en nýlega var stofnað Miðflokksfélag í Suðurkjördæmi. Félagið hefur, samkvæmt nýsamþykktum lögum þess, þann tilgang að vinna […]

Frjáls fjölmiðlun ehf. - Kringlunni 4-12, 103 Reykjavík - eyjan (hjá) eyjan.is