Mánudagur 07.08.2017 - 10:43 - Ummæli ()

Venjan að láta nánustu vita þegar dauðsföll verða

„Á Flateyri er aldrei spurt hvenær menn byrja heldur hvenær þeir eru búnir.“

Einar Kárason skrifar:

Þegar er svona sumar langar mig alltaf vestur á firði þar sem ég hef átt svo margar góðar stundir og allar mínar rætur liggja til. Það var kannski þess vegna sem ég tók á dögunum ofan úr hillu nokkur hefti af „Hundrað og ein ný vestfirsk þjóðsaga.“ En þær skráði Gísli heitinn Hjartarson frá Ísafirði. Eftir hans dag voru gefin út nokkur hefti í viðbót og hétu þá 99 vestfirskar þjóðsögur, og lögðu þar meðal annarra hönd á plóg rithöfundarnir Finnbogi Hermannsson og Hafliði Magnússon. Þessar gamansögur eru í dæmigerðum þjóðlegum anda, segja frá kúnstugum tilsvörum, bæði orðheppni og flumbrugangi, einkennilegum og sérkennilegum mönnum. Þannig sögur hafa eflaust verið sagðir síðan land byggðist, og oft hafa sagnir af því tagi verið gefnar út á bók og skráðar, af mismikilli hind reyndar. Það getur verið vandaverk að taka þannig sögur, sem flestar eiga sér uppruna í munnlegri frásögn, og koma þeim almennilega til skila í prentmáli; margt getur tapast á þeirri leið. Sögurnar eiga kannski mikið undir því hvernig sá sem vitnað er til ber málið fram, kúnstpásur og kækir geta horfið í prentmálinu og oft er mikilvægt að þekkja deili á helstu persónum til að skilja grínið. Þetta geta reyndar kunnáttumenn, og oft lánast þetta vel í Nýju vestfirsku þjóðsögunum.

Íslenzk fyndni

Finnbogi Hermannsson lagði hönd á plóg við útgáfu vestfirskra þjóðsagna.

Úr því við erum farin að velta þessu fyrir okkur þá er rétt að rifja upp þann fræga sagnaflokk „Íslensk fyndni.“ Á árunum 1936–1961 gaf sagnaflokkinn út Gunnar Sigurðsson frá Selalæk, lögfræðingur og þingmaður með meiru, en um þau hefti sagði Sveinbjörn I. Baldvinsson eitt sinn í blaðagrein: „Stundum hefur það orð legið á verkinu að það fyndnasta við það sé hvað það er undursamlega lítið fyndið og þá vegna þess hve sögurnar og vísurnar eru oft staðbundnar og þarfnast næstum náinna kynna af söguhetjunum til að njóta sín.“ Og sannleikurinn er vissulega sá að mjög erfitt er stundum að sjá einhvern vott af einhverju kímilegu við nefndar skrýtlur. En vegna þess hve titill heftanna er stór og í rauninni alhæfandi, þá hafa margir bæði í ræðu og riti haft það til marks um lélegan húmor Íslendinga hvað sögurnar í umræddum heftum falla oft dauðar niður. En þá eru menn óneitanlega að láta yfirskriftina blekkja sig; hefði titillinn verið annar er eins líklegt að menn myndu ekkert alhæfa út frá honum, heldur bara sjá að þetta eru sögur úr stoltum flokki þjóðsagna af þessu tagi sem flestar eru betur sagðar; þær segja ekkert um kímnigáfu neinna annarra en skrásetjarans sjálfs. Á sama tíma og þær voru færðar í letur var verið um allt land að hripa niður miklu fyndnari og betur sagðar sögur, að maður tali nú ekki um bókmenntir sömu ára, og það þótt maður nefni ekki afburða húmorista eins og Þórberg Þórðarson eða Halldór Laxness. Íslensk fyndni verður ekki endilega að henni þótt einhver höfundur kunni að kalla sögur sínar því nafni, og þetta mættu menn hafa í huga næst þegar þeir hrapa að stórum ályktunum sem aldrei hefðu komið þeim í hug ef bókaflokkurinn hefði heitið „Kerskni úr ýmsum áttum“ sem hefði verið jafn nærtækt.

Upp og ofan eins og gengur

Haft eftir gömlum vini séra Gunnars að hann væri misskilið séní.

En víkjum aftur að Hundrað og einni nýrri vestfirskri þjóðsögu, en sex hefti af átta keypti ég fyrir nokkrum árum af útgefandanum sem var þá með lítinn söluskúr fyrir bækur Vestfirska forlagsins niðri við höfn á Þingeyri við Dýrafjörð. Það eru alveg hreinar línur að margar af sögunum í bókunum eru afbragðsvel sagðar, hreinar perlur, þótt gæðin séu reyndar afar misjöfn eins og að líkum lætur. Húmorinn er reyndar ærið kallalegur, enda fjalla næstum allar sögurnar um karlmenn og oft þeirra blautlegu athugasemdir. Og þótt ég sé reyndar orðinn dálítið leiður á langdregnu kveini um karlrembu í bókum, verð ég samt að segja að í þessum kverum sem hér um ræðir eru athugasemdir um konur stundum hreinlega grófar og hljóta sumar að vera meiðandi þegar fólk er nafngreint.
En þótt sögurnar séu kallalegar þá eru konur þó hetjur þeirra innan um, eins og ein albesta sagan að mínu mati, en hún er úr bindi númer tvö, heitir „Hvort er séní“:

„Í fyrirsögn samantektar DV um séra Gunnar Björnsson í Holti í Önundarfirði var haft eftir gömlum vini séra Gunnars, að hann væri misskilið séní.
Nokkru síðar hringdi blaðamaður í Holt og frú Ágústa Ágústsdóttir, eiginkona séra Gunnars, kom í símann.
„Hvernig er að vera í hjónabandi með séní?“ spyr blaðamaðurinn.
„Ég get nú lítið sagt um það“, svarar frú Ágústa. „Þú ættir frekar að spyrja manninn minn.“

Séra Baldur í Vatnsfirði

Einar Kárason rithöfundur. Mynd/Sigtryggur Ari

Ýmsir menn koma mikið við sögu í þessum þáttum, og þá gjarnan vegna orðheppni sinnar. Þeirra á meðal er sá frægi klerkur og prófastur Baldur Vilhelmsson í Vatnsfirði, sem lést í elli fyrir tæpum þremur árum. Um séra Baldur var eitt sinn gerður skemmtilegur sjónvarpsþáttur, og sá sem þessar línur skrifar kynntist hinum aldna prófasti þannig að hann hringdi gjarnan í mig snemma árs eftir að hafa lesið þá nýútkomna bók og vildi ræða efni hennar og ýmislegt annað við höfundinn; urðu það oft skemmtileg símtöl, sem enduðu á þann veg að hann sagði: „Ég heyri betur í þér góði“. Ég er ekki með öll hefti vestfirsku þjóðsagnanna undir höndum, en ein frægasta sagan af Baldri og er að mig minnir í fyrsta heftinu og á þá leið að eitt sinn var hann að aka um Ísafjarðardjúp og kom þar fram á svínshræ, sem trúlega hafði dottið af sláturbíl. Klerki þótti óþrifnaður af þessu, farið að slá í hræið og fluga að gjóta í augntóftir svo hann hringdi í lögregluna á Ísafirði og bað hana að sjá um að þetta yrði fjarlægt. Sá sem varð fyrir svörum á lögreglustöðinni þekkti prófastinn og svaraði í gamansömum tón: „Hvern andskotann ertu að hringja í okkur út af þessu? Við skiptum okkur ekkert af dauðu svíni inni í Djúpi.“ Þá sagði klerkur: „Já, já, góði. Þetta er nú allt í besta lagi. En það hefur nú verið venjan hérna í prestakallinu að láta þá nánustu vita þegar dauðsföll verða.“

Önnur saga af séra Baldri var einhvern veginn á þá leið að hann hafði gumað af veiðilendum sínum inni í Djúpi og hvað hægt væri að háfa þar marga lunda á einum degi, og bauðst jafnframt til að lána mönnum háfa ef þeir kæmu og vildu reyna sig. Einhverjir tóku hann á orðinu, komu og veifuðu háfunum daglangt en höfðu sáralítið upp úr krafsinu. Þeir skömmuðu svo klerkinn og spurðu hvers vegna þeir hefðu fengið svona lítið í samanburði við það sem hann hefði sagt. Er skammarlesturinn þagnaði sagði séra Baldur: „Gestaháfar góði, gestaháfar.“

Vagnstjórinn

Annar maður sem verður efni í nokkrar góðar sögur í þessum heftum er Guðbjartur Jónsson sem kallaður var vagnstjóri er hann rak veitingahúsið Vagninn á Flateyri. Hann þótti fljótur að hugsa en fór stundum fram úr sér í orðatiltækjum, að því er hermt er; um pólitískt álitamál á hann að hafa sagt: Ég er hissa á hvað fáir vita þetta, því þetta vita allir!
Ein afbragðsfín saga er svona í meðförum Gísla heitins í fimmta heftinu:

„Guðbjartur vagnstjóri Jónsson á Flateyri var eitt sinn fenginn til að leysa af í beitningu í Bolungarvík og tók hann ekki í mál að fara upp á annað en beita tíu bala á dag.
Fyrsta morguninn mætti Guðbjartur klukkan níu. Landformaðurinn tók óblíðlega á móti honum og gerði honum það ljóst á beituskúramáli, að hér byrjuðu menn að beita klukkan sex en væru ekki að drattast til vinnu klukkan níu að ganga tíu, því allt þyrfti að vera búið klukkan þrjú á daginn.
Guðbjartur svaraði þessu litlu, hóf að beita og kláraði sína tíu bala. Þegar hann fór heim klukkan tvö sagði hann um leið og hann fór:
Á Flateyri er aldrei spurt hvenær menn byrja heldur hvenær þeir eru búnir.
Þegar Guðbjartur kom aftur til Flateyrar fóru menn að ræða þetta við hann. Var þá til þess tekið hvað hann hefði verið fljótur með þessa tíu bala, ekki nema fimm klukkutíma. Það þýddi að hann hefði beitt að meðaltali tvo bala á klukkutíma.
Þá svaraði Guðbjartur af hógværð:
Það er ekki lengi gert að beita í klukkutíma.“

Tvær í lokin

Úr því að nú fer í hönd mikil ferðahelgi læt ég hér fylgja í lokin kjarnann úr tveimur sögum úr þessum bókaflokki, sem upplagt er að lesa upp fyrir ferðafélaga á löngum akstri. Í þeirri fyrri segir frá Sigurði Þórðarsyni, bónda á Laugabóli í Nauteyrarhreppi í Djúpi, en hann var sagður hafa haft gaman af að ýkja er hann sagði sögur. Eitt sinn hafði honum áskotnast forláta riffill með kíki, og Matthías Bjarnason alþingismaður á að hafa spurt hann hvort riffillinn væri ekki góður?

„„Minnstu ekki á það verkfæri“, sagði Sigurður. „Það geigar ekki skot. Ég get sagt þér að hann Jónsi gamli hérna á Bjarnastöðum hinum megin við fjörðinn bað mig að skjóta fyrir sig hrút. Ég nennti ekki að fara fyrir Ísafjörðinn og sagði honum að fara með hrútinn út um kvöldið klukkan níu og standa við fjárhúsið. Ég væri kominn með svo góðan riffil og það væru nú ekki nema tveir kílómetrar yfir fjörðinn. Jónsi gamli kom út með hrútinn á umræddum tíma og stóð með hann í klofinu við fjárhúshornið. Ég skaut svo yfir fjörðinn og hrúturinn steinlá.“
„Mikill andskotans snillingur ertu, Siggi“, segir Matti.
„Það er nú ekkert“, segir Sigurður, en ég dáðist að karlskrattanum að þora að hafa hrútinn í klofinu.““

Og úr því séra Gunnar Björnsson var nefndur hér fyrr í pistlinum þá kemur þessi hér:

„Á prestskaparárum séra Gunnars Björnssonar í Bolungarvík (1972–82) varð hann þess áskynja, að rígfullorðið sambýlisfólk, sem bjó á Mölunum, hefði aldrei verið gefið saman í hjónaband. Lifði í synd, sem kallað er.
Séra Gunnar hafði áhyggjur af þessu og heimsótti hjúin. Setti prestur á langar tölur yfir þeim og leiddi þeim fyrir sjónir að þessi syndsamlegi lifnaður gengi ekki.
Þegar prestur hafði drukkið kaffi, þakkað fyrir sig og kvatt, sagði konan við sambýlismann sinn:
Heyrðu elska, heldurðu ekki að við ættum að gifta okkur eins og presturinn sagði?
Karlinn svaraði:
Hver heldurðu að vilji okkur?“

«
»

Ummæli ()

Vinsamlegast athugið:
Ummæli eru á ábyrgð þeirra sem þau skrifa. Eyjan áskilur sér þó rétt til að fjarlægja óviðeigandi og meiðandi ummæli. Tilkynna má óviðeigandi ummæli í netfangið ritstjorn@eyjan.is

Afstaða flokkanna: Á Þjóðkirkjan að vera á fjárlögum?

Eyjan mun fram að kjördegi bjóða framboðum sem taka þátt í Alþingiskosningunum 28. október næstkomandi að svara spurningum um ýmis málefni, allt frá húsnæðismálum til menntamála. Í dag er spurt: Á Þjóðkirkjan að vera á fjárlögum? Svörum flokkanna er raðað eftir listabókstaf framboðsins.   Björt framtíð – X-A   Björt framtíð er frjálslyndur flokkur sem […]

Kosningar 2017: Þorgerður Katrín um Vestfirði

Spurningar um Vestfirði vegna Alþingiskosninganna 2017, sem sendar voru öllum forsvarsmönnum framboða í Norðvesturkjördæmi. Tilefni: Skýrsla Byggðastofnunar um hagvöxt landshlutans 2008 – 2015. Útg. ágúst 2017. Upplýsingar sem fram koma í skýrslunni: Hagvöxtur á Vestfjörðum:  -6% ,     en  +4% á landinu öllu. Íbúaþróun:  -4,6% , en +4,3% á landinu öllu. Framleiðsla á mann:  -2%,  en […]

Aðskilnaður stjórnmála og viðskipta

Það sem helst má draga fram sem ástæðu stjórnarslitanna og snemmbúinna Alþingiskosninga er gífurlega uppsöfnuð gremja almennings út í klíkuskap og sérmeðferð útvalinna í þjóðfélaginu. Skemmst er að minnast þingkosninganna í fyrra sem urðu af sömu ástæðu. Panama skjölin drógu fram að hópur fólks í þjóðfélaginu geymdi fé sitt erlendis og leyndi auðævum sínum. Ekki […]

Virkjum kraft eldri borgara

Benedikt Jóhannesson, fjármálaráðherra og þingmaður Norðausturkjördæmis skrifar: Á sínum tíma var kannski eðlilegt að miða við að fólk ynni til sjötugs. Það er ekki lengra síðan en árið 1970 að meðalævi íslenskra karlmanna var um sjötíu ár og konur lifðu heldur lengur. Samhliða lengri ævi hefur heilsa almennt batnað, þannig að það á sjaldnast við […]

Sjálfstæðisflokkurinn með þriggja prósentustiga forskot á VG

Sjálfstæðisflokkurinn mælist nú með stuðning 22,9% kjósenda. Vinstri græn koma þar á eftir með 19,9%. Þetta kemur fram í niðurstöðum nýrrar könnunnar MMR. Bæði Vinstri græn og Sjálfstæðisflokkurinn hafa bætt við sig fylgi frá síðustu mælingu MMR sem lauk 18. október 2017 en þá mældist Sjálfstæðisflokkurinn með 19,9% og Vinstri græn með 19,1% fylgi. Fylgi […]

Fjölskyldubönd fréttamanns RÚV við Stundina reita Björn Bjarnason til reiði: Kannski ráð að leggja RÚV niður?

Björn Bjarnason, fyrrverandi ráðherra Sjálfstæðisflokksins, gagnrýnir fréttastofu RÚV, sem hann kallar FRÚ, harðlega og vekur meðal annars athygli á því að fréttamðurinn Aðalsteinn Kjartansson, sem flutti um helgina frétt um samskipti Glitnis og Bjarna Benediktssonar, er bróðir Ingibjargar Daggar, annars ritstjóra Stundarinnar, sem byrjaði að segja fréttir upp úr gögnum frá þrotabúi Glitnis þar til […]

Eva hjólar í Viðreisn: „Af hverju ættu kjósendur að treysta þessu aftur?“

Eva H. Baldursdóttir frambjóðandi Samfylkingarinnar í Reykjavík segir ekkert að marka loforð Viðreisnar í gjaldmiðla-, Evrópu- og sjávarútvegsmálum, segir hún á Fésbók að Viðreisn hafi sýnt spilin þegar flokkurinn fór í ríkisstjórn með Sjálfstæðisflokknum og ekki hafi verið minnst á þessi atriði í stjórnarsáttmála: „Það er alveg sama hvað menn reikna – Viðreisn sýndi á […]

Helgi Seljan svarar Agnesi: Gögnin um Karl Vigni voru „stolin“

Fjölmiðlamaðurinn Helgi Seljan gagnrýnir orð Agnes M. Sigurðardóttir, biskup Íslands, um stolin gögn og segir að umfjöllun Kastljóss um barnaníðinginn Karl Vigni Þorsteinsson hafi verið að hluta byggð á slíkum gögnum. Agnes lét í viðtalið við Morgunblaðið þau orð falla að henni þætti það ekki ekki siðferðilega rétt að „stela gögnum og fara á bak […]

Sigurður Kári: RÚV dró upp kolranga mynd: „Við vorum ekki í hagsmunagæslu fyrir Glitni“

„Að RÚV vinni fréttir úr stolnum gögnum sem lögbann hefur verið lagt við að nýtt séu til fréttaskrifa er eitt. Annað er tilgangur þessarar umfjöllunar ríkisfréttastofunnar, viku fyrir kosningar, sem engum dylst hver er,“ segir Sigurður Kári Kristjánsson fyrrverandi þingmaður Sjálfstæðisflokksins um umfjöllun RÚV um samskipti Bjarna Benediktssonar formanns Sjálfstæðisflokksins við Glitni þegar Bjarni var […]

Biskup Íslands: Ekki réttlætanlegt að stela gögnum til að afhjúpa mál

Agnes M. Sigurðardóttir biskup Íslands segir það ekki siðferðislega rétt að stela gögnum til þess að afhjúpa mál og leiða sannleikann í ljós. Nokkur umræða hefur skapast um lögbann sýslumanns á notkun Stundarinnar á gögnum sem fengin eru innan úr Glitni og notkun þeirra í fréttaflutningi af viðskiptum Bjarna Benediktssonar formanns Sjálfstæðisflokksins þegar hann var […]

VG stærst í höfuðborginni – Sjálfstæðisflokkur í kraganum – Stofnandi Viðreisnar dytti af þingi

Vinstri græn mælast með 29,6% fylgi í Reykjavík norður og 27,9% í Reykjavík suður, en aðeins 16,6% í Suðvesturkjördæmi, kraganum, og 17,9% í Suðurkjördæmi. Á sama tíma mælist Sjálfstæðisflokkurinn með 17,3% í Reykjavík norður, 24,3% í Reykjavík suður, 31,4% í kraganum og 26,6% í Suðurkjördæmi. Þetta kemur fram í nýrri könnun Félagsvísindastofnunar Háskóla Íslands sem […]

Um eina af uppáhaldsbókum Bubba Morthens

Einar Kárason skrifar: Ég heyrði um daginn viðtal við Bubba Morthens ljóðskáld með meiru þar sem hann gat um sumar af sínum eftirlætisbókum, þar á meðal ævisögu Sigurðar Ingjaldssonar frá Balaskarði, sem hefur verið í miklu uppáhaldi hjá sjálfum mér alveg frá því ég heyrði Indriða G. Þorsteinsson lesa hana sem kvöldsögu í útvarpinu fyrir […]

Kosningar 2017: Þórhildur Sunna Ævarsdóttir um Vestfirði

Spurningar um Vestfirði vegna Alþingiskosninganna 2017, sem sendar voru öllum forsvarsmönnum framboða í Norðvesturkjördæmi. Tilefni: Skýrsla Byggðastofnunar um hagvöxt landshlutans 2008 – 2015. Útg. ágúst 2017. Upplýsingar sem fram koma í skýrslunni: Hagvöxtur á Vestfjörðum:  -6% ,     en  +4% á landinu öllu. Íbúaþróun:  -4,6% , en +4,3% á landinu öllu. Framleiðsla á mann:  -2%,  en […]

Kosið um festu og stöðugleika

Það er ekki nema ár síðan við stóðum í nákvæmlega sömu sporum og nú: Alþingiskosningar framundan. Er þetta ekki allt í lagi – er bara ekki í góðu lagi að kjósa einu sinni á ári? Nei, það er ekki í lagi! Þessi óstöðugleiki í stjórnmálunum; þetta eilífa rót og tætingur er stærsta ógnin við þann […]

Eyjan Miðlar ehf. - Kringlunni 4-12, 103 Reykjavík - eyjan (hjá) eyjan.is